Hướng dẫn trả lời các câu hỏi phần đọc hiểu văn bản – Ôn thi vào lớp 10

• Ngôi thứ nhất: “tôi”, “ta”, “chúng tôi”…
• Ngôi thứ ba: “hắn”, “nó”, “anh ấy”… → người kể ẩn mình

– Tác dụng:

• Ngôi thứ nhất: Tạo cảm giác chân thực, gần gũi. Dễ bộc lộ trực tiếp cảm xúc, suy nghĩ nhân vật.
• Ngôi thứ ba: Giúp người kể bao quát câu chuyện. Miêu tả nhiều nhân vật, nhiều sự việc khách quan hơn.

• Lời người kể chuyện:  Là phần lời dùng để kể lại sự việc, miêu tả nhân vật, không gian, thời gian hoặc dẫn dắt câu chuyện. Thường không đặt trong dấu ngoặc kép.
• Lời nhân vật: Là lời nói trực tiếp của các nhân vật trong truyện. Thường được đặt sau dấu gạch đầu dòng hoặc trong dấu ngoặc kép.

• Không gian chính của truyện là … (gia đình, trường học, làng quê, chiến trường, thành phố,…).
• Thời gian chính của truyện là … (một buổi chiều mùa hè, thời chiến, hiện tại, quá khứ, tuổi thơ nhân vật,…).

• Tình huống truyện là hoàn cảnh, sự kiện đặc biệt mang tính bước ngoặt của câu chuyện. Đây là “lát cắt” chứa đựng mâu thuẫn hoặc nghịch lý, giúp nhà văn thắt nút, mở nút cốt truyện, từ đó bộc lộ sâu sắc tính cách nhân vật và tư tưởng của tác phẩm.

• Đề tài: Chỉ ra phạm vi đời sống được nói tới trong tác phẩm như: gia đình, quê hương, chiến tranh, tuổi trẻ, tình bạn, thiên nhiên, người lính,…
• Chủ đề: Chỉ ra vấn đề trung tâm mà tác phẩm muốn gửi gắm như: tình cảm gia đình, lòng yêu nước, khát vọng sống đẹp, tinh thần vượt khó, sự hi sinh cao cả,…
• Nội dung chính: Khái quát những sự việc, hình ảnh hoặc cảm xúc nổi bật của tác phẩm; đồng thời nêu ý nghĩa mà tác giả muốn truyền tải.

• Lời người kể chuyện: Phần thuật lại sự việc.
• Lời nhân vật: Phần nhân vật nói.
• Lời đối thoại: Nhân vật nói với nhau.
• Lời độc thoại: Nhân vật tự nói với chính mình.

• Chỉ ra những từ ngữ, hình ảnh theo yêu cầu của đề bài.
• Lưu ý: từ ngữ/hình ảnh để trong dấu ngoặc kép.

• Luận đề: là vấn đề trung tâm mà văn bản nghị luận đặt ra để bàn bạc, phân tích hoặc thuyết phục người đọc.
• Luận điểm: là những ý lớn, những quan điểm chính giúp làm sáng tỏ luận đề.
• Lí lẽ: là những lời phân tích, giải thích, bàn luận nhằm làm rõ luận điểm.
• Bằng chứng: là những dẫn chứng cụ thể dùng để làm căn cứ chứng minh, làm rõ lí lẽ và luận điểm.

• Xác định các luận điểm.
• Trả lời: Để triển khai luận đề, tác giả đưa ra các luận điểm:….

• Lí lẽ: Những lời phân tích, giải thích, bàn luận nhằm làm rõ luận điểm/vấn đề.
• Bằng chứng: Dẫn chứng thực tế, số liệu, nhân vật, sự kiện…

• Đặc điểm, dấu hiệu nhận biết của cách dẫn gián tiếp, cách dẫn trực tiếp.
• Đặc điểm cấu tạo các kiểu câu đơn, câu ghép, câu rút gọn, câu đặc biệt
• Đặc điểm từ địa phương, từ toàn dân, từ Hán Việt…
• Cách viết tắt tên Quốc tế

Xem thêm: Các kiểu câu trong tiếng Việt – Ôn thi tuyển sinh vào lớp 10

• Thành phần tình thái: Dùng để thể hiện cách nhìn, thái độ, sự đánh giá của người nói đối với sự việc. Từ ngữ thường gặp: chắc, chắc hẳn, có lẽ, hình như, dường như, theo tôi,…
• Thành phần cảm thán: Dùng để bộc lộ cảm xúc của người nói. Từ ngữ thường gặp: ôi, chao ôi, trời ơi, than ôi,…
• Thành phần gọi – đáp: Dùng để tạo lập hoặc duy trì quan hệ giao tiếp. Từ ngữ thường gặp: này, ơi, vâng, dạ, thưa,…
• Thành phần phụ chú: Dùng để bổ sung, giải thích thêm cho nội dung chính của câu. Thường được đặt giữa hai dấu gạch ngang, hai dấu phẩy hoặc trong ngoặc đơn.

* Xem thêm: Các thành phần biệt lập – Ôn thi tuyển ính vào lớp 10

– Tác dụng:

+ Nghệ thuật:Giúp câu thơ/ câu văn trở nên sinh động, hấp dẫn, tăng sức gợi hình, gợi cảm, tăng giá trị diễn đạt, tạo nhịp điệu…

+ Nội dung: (Trả lời các câu hỏi)

• Nhấn mạnh, khắc họa điều gì?
• Thể hiện tâm trạng, thái độ cảm xúc gì của tác giả?
• Qua đó tác giả gửi gắm thông điệp, bài học, ý nghĩa gì?

* Xem thêm: Biện pháp tu từ – Ôn thi vào lớp 10

• Nghĩa tường minh: là phần ý nghĩa được diễn đạt trực tiếp, rõ ràng bằng từ ngữ trong câu hoặc văn bản → Người đọc chỉ cần đọc đúng câu chữ là có thể hiểu được.
• Nghĩa hàm ẩn: là phần ý nghĩa không nói trực tiếp nhưng người đọc/người nghe có thể suy ra từ ngữ cảnh, thái độ, cách nói…

Ví dụ: “Mẹ nhìn chiếc đồng hồ rồi thở dài”

→ Nghĩa tường minh: Người mẹ nhìn vào chiếc đồng hồ và sau đó thở dài.
→ Nghĩa hàm ẩn: Có thể mẹ đang sốt ruột, chờ đợi ai đó hoặc lo lắng vì muộn giờ.

– Tác dụng: (Trả lời câu hỏi)

• Thể thơ góp phần thể hiện chủ đề của văn bản.
• Thể thơ góp phần diễn tả tâm trạng, thái độ, tình cảm của nhân vật trữ tình, của tác giả.
• Thể thơ góp phần tạo giọng điệu, nhịp điệu, tính nhạc, tạo âm hưởng cho bài thơ.

* Xem thêm: Đặc điểm và dấu hiệu nhận biết thể thơ trong chương trình Ngữ văn – Ôn thi vào lớp 10 

• Giải thích vế câu thơ, câu thơ/câu văn/ đoạn thơ: Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn. (Nếu học sinh mức độ trung bình có thể hướng dẫn học sinh diễn xuôi ý câu thơ/ câu văn/ đoạn thơ)
• Nhận xét thái độ của tác giả.
• Tác giả gửi gắm, nhắn nhủ đến người đọc điều gì?

– Nhận xét:

• Giọng điệu đa dạng, phong phú, linh hoạt,…
• Góp phần thể hiện rõ nét nội dung, tư tưởng chủ đề của văn bản….
• Mang lại những xúc cảm mới mẻ cho bạn đọc….

• Nhan đề có gì đặc biệt: Ấn tượng/ độc đáo/ đặc sắc/ thú vị….
• Nhan đề cung cấp thông tin, gợi mở nội dung chủ đề văn bản….
• Nhan đề góp phần thể hiện nội dung chủ đề, tư tưởng, thông điệp của tác phẩm….

• Giúp câu chuyện được để lại chân thực, gần gũi, sinh động và có tính thuyết phục cao.
• Các biến cố được tái hiện một cách bất ngờ, hấp dẫn, lôi cuốn và kịch tính.
• Tâm lý nhân vật được thể hiện trực tiếp, đa dạng, phức tạp, sâu sắc.

– Ngôi kể thứ ba:

• Người kể chuyện có khả năng bao quát câu chuyện, có thể lý giải miêu tả mọi vấn đề, mọi phương diện của nhân vật.
• Câu chuyện được kể lại một cách khách quan, chân thực.

– Nhận xét: (Trả lời các câu hỏi)

• Nhân vật đại diện cho đối tượng nào, giai cấp nào trong xã hội?
• Tính cách phẩm chất của nhân vật có tốt đẹp, có đem lại giá trị cho cộng đồng, xã hội hay không?
• Qua số phận tính cách, phẩm chất đó, nhà văn muốn gửi đến chúng ta thông điệp gì?

Theo đoạn trích, “tại sao…?” ;

– Có trường hợp câu trả lời nằm ngay trong văn bản, tác giả đã có lí giải cụ thể học sinh chỉ cần liệt kê lại.

– Có trường hợp câu trả lời nằm ở nghĩa hàm ẩn của câu nói, học sinh phải suy luận ra để đi đến câu trả lời → Cách suy luận đơn giản chỉ cần trả lời cho các câu hỏi: Vì sao? Nếu không như vậy thì sao?

– Hiệu quả:

• Nhằm nhấn mạnh/ khắc họa…
• Thể hiện quan điểm, tâm trạng, thái độ, cảm xúc của tác giả…
• Góp phần làm sáng tỏ vấn đề nghị luận…
• Tạo giọng điệu…
• Tăng sức thuyết phục…

– Tác dụng:

• Góp phần tính đúng đắn của quan điểm/ vấn đề mà tác giả nêu ra…
• Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp, bài học…
• Tăng tính xác thực, lập luận thuyết phục…
• Văn bản sinh động hấp dẫn …

– Tác dụng: (Trả lời các câu hỏi)

• Góp phần minh họa cụ thể thông tin được nêu ra trong văn bản.
• Góp phần truyền tải quan điểm, ý tưởng của người viết.
• Làm cho văn bản trực quan, sinh động, hấp dẫn.
• Thu hút sự chú ý của người đọc.

– Nêu tác dụng:

• Góp phần làm rõ thông tin, sự kiện chính được đề cập đến trong văn bản.
• Thể hiện mục đích của văn bản…
• Tăng tính xác thực, thuyết phục cho văn bản .
• Giúp văn bản trở nên sinh động, hấp dẫn.

– Khẳng định câu thơ/ câu văn đã gợi cho mỗi chúng ta những suy nghĩ sâu sắc:

• Nhận thức: Nhận thức được những điều ý nghĩa từ nội dung câu thơ/ câu văn?
• Thái độ, tình cảm: Thức tỉnh trong mỗi chúng ta những tình cảm, suy ngẫm gì?
• Hành động: Từ đó, giúp bản thân ta cần phải làm gì?

– Lý giải:

• Đồng tình: Nêu lên ý nghĩa ưcủa ý kiến/ quan điểm
• Không đồng tình: Nêu những tác động tiêu cực đến cá nhân, xã hội
• Đồng tình một phần: Nêu lên ý nghĩa của ý kiến/ quan điểm; Nêu những tác động tiêu cực đến cá nhân, xã hội.

– Bài học nhận thức, hành động.

– Nêu thông điệp thành mệnh đề mang tính triết lý từ 1 – 3 dòng.

– Nêu các thông điệp được gợi lên từ tác phẩm.

– Lưu ý:

• Sử dụng các từ khóa: Hãy/ đừng/chớ/nên/cần/phải,…
• Không trích nguyên văn câu thơ , câu văn dù câu thơ, câu văn  chứa thông điệp.

– Nêu ý nghĩa của thông điệp :

• Thông điệp, bài học đó giúp em nhận thức được….
• Thông điệp, bài học đó khơi dậy trong em những tình cảm, thái độ….
• Thông điệp, bài học đó giúp em nhận thấy cần phải…(hành động)

• Tích cực: tự hào, trân trọng, biết ơn,tin tưởng….
• Tiêu cực: Lên án, phê phán, phản đối, tố cáo…

– Nhận xét thái độ tình cảm của tác giả (Tình cảm đó xuất phát từ đâu? Dành cho….?

• Tình cảm xuất phát từ: tình yêu, tình cảm, trái tim, lòng trắc ẩn, lòng nhân ái, trách nhiệm…
• Dành cho: quê hương, đất nước, quê hương, người lao động, người mẹ, người bạn, thế hệ trẻ…)

– Tình cảm đó được thể hiện (mộc mạc, chân thành, nồng nàn, sâu sắc…)

– Ý nghĩa đối với tác phẩm, bạn đọc: Giúp tác phẩm truyền cảm, có sức lay động mạnh mẽ, chạm đến trái tim người đọc, giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về tư tưởng, thông điệp của tác phẩm.

– Nêu ý nghĩa tư tưởng:

• Tư tưởng đó giúp thế hệ trẻ ngày nay nhận thức được điều gì?
• Tư tưởng đó khơi dậy những tình cảm, thái độ gì trong thế hệ trẻ?
• Tư tưởng đó giúp thế hệ trẻ xác định được những việc làm, hành động gì của bản thân?

– Nhận xét vẻ đẹp của hình tượng:

• Vẻ đẹp đó bắt nguồn từ điều gì?
• Vẻ đẹp đó đại diện cho…
• Vẻ đẹp đó có ý nghĩa đối với bạn đọc…

– Nêu cảm nghĩ về vẻ đẹp:

• Thái độ: Tự hào, biết ơn, trân trọng, khâm phục, ngưỡng mộ, kính trọng, nâng niu…
• Hành động: Cần, nên phải làm gì để phát huy…