Hướng dẫn Viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm văn học (thơ song thất lục bát) | Lớp 9

I. Yêu cầu:

– Giới thiệu khái quát về tác phẩm thơ song thất lục bát (tên tác phẩm, tên tác giả), nêu được nhận định chung của người viết về tác phẩm.

– Làm rõ được nội dung chủ đề tác phẩm.

– Phân tích được những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm (vần, nhịp, từ ngữ, biện pháp tu từ,…) và hiệu quả thẩm mĩ của chúng; tập trung vào một số yếu tố nghệ thuật nổi bật của tác phẩm.

– Triển khai được hệ thống luận điểm chặt chẽ; sử dụng lí lẽ, bằng chứng xác đáng từ tác phẩm để làm sáng tỏ ý kiến nêu trong bài viết.

– Khẳng định được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

II. Dàn bài khái quát:

1. Mở bài:

• Giới thiệu khái quát về tác phẩm thơ song thất lục bát (nhan đề, tên tác giả).
• Nêu ý kiến chung về tác phẩm.

2. Thân bài:

– Lần lượt phân tích các phần theo bố cục tác phẩm:

• Phần 1 (từ câu…đến câu…): phân tích những tâm tư, nỗi niềm, khát vọng,…và một số nét đặc sắc về nghệ thuật.
• Phần 2 (từ câu…đến câu…): phân tích những tâm tư, nỗi niềm, khát vọng,…và một số nét đặc sắc về nghệ thuật.
• …

– Ngoài cách phân tích tác phẩm theo bố cục, có thể phân tích theo lần lượt đi từ nội dung đến hình thức nghệ thuật hoặc ngược lại.

3. Kết bài:

– Khẳng định ý nghĩa, giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.

– Tác động của tác phẩm đến suy nghĩ, tình cảm, hành động.

III. Phân tích bài viết tham khảo

Phân tích bài thơ Trưa vắng của Hồ Zếnh

Dàn bài chi tiết:

I. Mở bài:

– Giới thiệu khái quát về tác giả và tác phẩm, nêu nhận định chung về tác phẩm.

• Tác giả Hồ Dzếnh (1916 – 1991), là tác giả đã khẳng định được tên tuổi từ phong trào thơ mới.
• Bài thơ Trưa vắng in trong tập thơ Quê ngoại (1942) là một sáng tác tiêu biểu cho giọng thơ, hồn thơ của thi sĩ.

II. Thân bài:

1. Phân tích để làm rõ nội dung chủ đề của bài thơ.

Mạch vận động cảm xúc: Mạch cảm xúc của bài thơ vận động từ những kỉ niệm tuổi thơ trong trẻo, thân thương đế đến vẻ đẹp của những ngày tháng đầu đời, nơi những trang sách nuôi dưỡng tâm hồn và hình thành ước mơ, khát vọng làm thơ; từ niềm vui và ước mơ đầu đời đến xót xa trước sự trôi chảy của thời gian, rồi lắng đọng trong sự trân trọng quá khứ. Qua đó, Hồ Dzếnh thể hiện tình yêu sâu sắc đối với tuổi thơ, mái trường, bạn bè và nỗi tiếc nuối trước những năm tháng đẹp đẽ không thể trở lại.

Khổ 1: Mái trường là miền kí ức thân thương, lưu giữ tuổi thơ trong trẻo của nhà thơ.

– Nhà thơ hồi tưởng về mái trường tuổi thơ – một không gian nhỏ bé, thân thuộc nhưng đã trở thành một phần sâu sắc trong tâm hồn.

– Những hình ảnh, màu sắc, hương thơm của ngôi trường đánh thức “hồn ngây thơ” và những kỉ niệm đã xa.

Khổ 2: Hồi ức về những niềm vui, trò chơi và tiếng cười hồn nhiên của tuổi thơ.

– Nhà thơ nhớ lại những giờ vui tuổi thơ bên người bạn/người thân qua những trò chơi hồn nhiên trong buổi trưa hè.

– Tiếng cười và những trò chơi dân dã gợi một thế giới tuổi thơ vô tư, nghịch ngợm, đầy sức sống.

Khổ 3: Vẻ đẹp của tuổi thơ và sự hình thành những ước mơ, khát vọng nghệ thuật đầu đời.

– Nhà thơ hồi tưởng về những ngày tháng tuổi thơ tươi đẹp, khi cuộc đời tràn đầy niềm vui và những giấc mơ.

– Trang sách đầu đời đã nuôi dưỡng tâm hồn, khơi dậy ước mơ trở thành nhà thơ.

Khổ 4: Nỗi xót xa, tiếc nuối trước sự phôi pha của thời gian và sự đổi thay của con người.

– Từ những hồi ức tươi đẹp, nhà thơ trở về với hiện tại và nhận ra sự trôi chảy của thời gian.

– Cỏ cây vẫn xanh rồi lại tàn, mùa thu vẫn trở lại nhưng bạn bè năm xưa đã xa, mái tóc con người cũng “dần hết xanh”.

Khổ 5: Kí ức tuổi thơ vẫn sống mãi trong tâm hồn, trở thành âm vang không thể phai mờ dù thời gian đã trôi qua.

– Cảnh vật buổi trưa hiện tại đánh thức “hồn xưa” và những kỉ niệm tuổi thơ.

– Không gian vắng lặng khiến nhà thơ như nghe lại tiếng trống học của ngày xưa trong chính tâm hồn mình.

→ Khái quát mạch cảm xúc Mái trường → niềm vui tuổi thơ → ước mơ đầu đời → xót xa trước thời gian → kí ức sống mãi trong tâm hồn.

→ Qua năm khổ thơ, Hồ Dzếnh đã thể hiện sâu sắc tình yêu đối với tuổi thơ, mái trường, bạn bè và nỗi tiếc nuối trước sự trôi chảy không thể đảo ngược của thời gian..

2. Chỉ ra những đặc sắc về hình thức nghệ thuật và tác dụng của thể thơ song thất lục bát trong việc thể hiện nội dung chủ đề.

– Ý nghĩa nhan đề Trưa vắng:…

– Kết cấu bài thơ:…

– Hình ảnh thơ: ngôi trường được cảm nhận qua cả thị giác, khứu giác và thính giác.

– Thể thơ song thất lục bát xen kẽ từng cặp câu thơ bảy chữ và câu thơ lục bát đầy biến tấu, giàu vần điệu, ngắt nhịp đa dạng, có khả năng chuyển tải những xúc cảm muôn màu, phù hợp để nhà thơ bộc bạch lòng mình.

– Biện pháp tu từ: ẩn dụ, phép đối lập tương phản, câu hỏi tu từ,…

– Nhịp thơ: Tác dụng của cách ngắt nhịp 2/2/2/2 hoặc 2/6 trong câu thơ thứ tư.

– Ngôn ngữ: tự nhiên, mộc mạc, giàu biểu cảm thể hiện những rung cảm nhẹ nhàng mà sâu lắng.

III. Kết bài:

– Khẳng định giá trị, ý nghĩa của bài thơ: Tóm tắt lại nội dung, nghệ thuật của bài thơ.

– Tác dộng của bài thơ đến tình cản, suy nghĩ, hành động.

Dàn bài chi tiết:

I. MỞ BÀI:

– Giới thiệu tác giả: Hồ Dzếnh (1916–1991) là một gương mặt có vị trí trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt được biết đến qua những sáng tác giàu chất trữ tình. Thơ Hồ Dzếnh thường mang vẻ đẹp nhẹ nhàng, trong trẻo, man mác buồn, giàu tình yêu đối với quê hương, gia đình, tuổi thơ và những kỉ niệm đã qua. Hồn thơ của ông nhạy cảm, tinh tế, thường từ những cảnh vật và sự việc bình dị để khơi dậy những rung động sâu xa.

– Giới thiệu tác phẩm: Trưa vắng là bài thơ tiêu biểu cho giọng thơ và hồn thơ Hồ Dzếnh. Bài thơ in trong tập Quê ngoại. Tác phẩm bắt đầu từ một buổi trưa vắng để mở ra dòng hồi tưởng về mái trường, tuổi thơ, bạn bè và những ước mơ đầu đời.

– Nhận định chung: Bài thơ vừa tái hiện vẻ đẹp trong trẻo, hồn nhiên của tuổi thơ, vừa thể hiện nỗi xót xa trước sự trôi chảy của thời gian. Qua đó, tác giả khẳng định sức sống bền lâu của những kỉ niệm đẹp trong tâm hồn con người.

II. THÂN BÀI:

1. Phân tích để làm rõ nội dung chủ đề của bài thơ

a. Khổ 1: Mái trường trở thành miền kí ức thân thương, lưu giữ một tuổi thơ trong trẻo và những rung động đầu đời của nhà thơ.

Hồn tôi đấy: căn trường nho nhỏ
Nước vôi xanh, bờ cỏ tươi non
Lâu rồi, còn thoảng mùi thơm
Chân đi nghe động tới hồn ngây thơ

– Câu thơ “Hồn tôi đấy: căn trường nho nhỏ”:

• Ngôi trường không chỉ là một địa điểm quen thuộc mà đã trở thành một phần tâm hồn của nhà thơ.
• “Hồn tôi” gắn với “căn trường” → thể hiện sự gắn bó sâu sắc giữa nhà thơ với mái trường tuổi thơ.
• Từ “nho nhỏ” gợi vẻ gần gũi, thân thương, bình dị.

– Những hình ảnh “nước vôi xanh”, “bờ cỏ tươi non”:

• Gợi lại những nét quen thuộc của ngôi trường năm xưa.
• Màu sắc tươi non góp phần tái hiện một thế giới tuổi thơ trong trẻo, đầy sức sống.

– “Lâu rồi, còn thoảng mùi thơm”:

• Kí ức được đánh thức bằng khứu giác.
• “Thoảng” gợi một hương thơm nhẹ nhưng đủ sức làm sống dậy quá khứ.

– “Chân đi nghe động tới hồn ngây thơ”:

• Một bước chân trong hiện tại đã chạm vào miền kí ức.
• “Hồn ngây thơ” là hình ảnh ẩn dụ cho tuổi thơ, tâm hồn trẻ nhỏ và những kỉ niệm trong sáng.

b. Khổ 2: Tuổi thơ hiện lên với những giờ vui, tiếng cười và trò chơi dân dã, vô tư, trở thành miền kí ức đẹp đẽ không thể nào quên.

Sâu rộng quá những giờ vui trước
Nhịp cười say trên nước chưa trôi
Trưa hè thường thấy hai tôi
Ném đầu chim chích, bắt đuôi chuồn chuồn

– “Sâu rộng quá những giờ vui trước”:

• Dùng cảm nhận về không gian “sâu”, “rộng” để diễn tả chiều sâu và độ lớn của kỉ niệm.
• Những giờ vui tuổi nhỏ tuy đã qua nhưng vẫn có sức sống mãnh liệt trong tâm hồn.

– “Nhịp cười say trên nước chưa trôi”:

• Gợi tiếng cười hồn nhiên, vô tư.
• Từ “say” thể hiện sự đắm mình trong niềm vui của tuổi thơ.

– “Trưa hè thường thấy hai tôi”:

• Gợi những kỉ niệm gắn với một người bạn hoặc người thân.
• “Hai tôi” tạo cảm giác gần gũi, thân mật.

– “Ném đầu chim chích, bắt đuôi chuồn chuồn”:

• Những trò chơi dân dã, tinh nghịch của trẻ nhỏ.
• Các động từ “ném”, “bắt” tạo nhịp điệu nhanh, sinh động.
• Cách diễn đạt đối ứng “ném đầu” – “bắt đuôi” làm nổi bật vẻ tinh nghịch, hồn nhiên.

c. Khổ 3: Tuổi thơ không chỉ đẹp bởi niềm vui mà còn là nơi hình thành những giấc mơ, ước vọng và tình yêu nghệ thuật của con người.

Đời đẹp quá, tôi buồn sao kịp?
Trang sách đầu chép hết giây mơ
Ngả mình trên bóng nhung tơ
Tôi nguyền: Sau lớn làm thơ suốt đời!

– “Đời đẹp quá, tôi buồn sao kịp?”:

• Câu hỏi tu từ thể hiện cảm xúc.
• Cuộc đời trong mắt trẻ thơ đẹp đẽ, tươi sáng đến mức chưa kịp biết đến nỗi buồn.
• Gợi cái nhìn hồn nhiên, trong trẻo của tuổi nhỏ.

– “Trang sách đầu chép hết giây mơ”:

• “Trang sách đầu” gợi những trang sách đầu tiên của tuổi thơ.
• Sách nuôi dưỡng trí tưởng tượng, tâm hồn và những giấc mơ đẹp.

– “Ngả mình trên bóng nhung tơ”:

• Hình ảnh giàu chất thơ, gợi cảm giác êm ái, mềm mại.
• Gợi không gian tuổi thơ mộng mơ, thanh bình.

– “Sau lớn làm thơ suốt đời!”:

• Lời nguyện ước hồn nhiên nhưng có ý nghĩa sâu sắc.
• Thể hiện tình yêu với thơ ca và khát vọng nghệ thuật.
• Có thể xem đây là mầm mống của một tâm hồn thi sĩ.

d. Khổ 4: Dòng hồi tưởng chuyển từ niềm vui sang nỗi buồn khi nhà thơ nhận ra thời gian đã trôi qua và tuổi trẻ, bạn bè không còn như xưa.

Cỏ mấy bận xanh rồi lại tạ
Gió lùa thu trong lá bao lần…
Bạn trường những bóng phù vân
Xót thương mái tóc nay dần hết xanh.

– “Cỏ mấy bận xanh rồi lại tạ”:

• Cỏ xanh rồi lại tàn → gợi quy luật tuần hoàn của tự nhiên.
• Thiên nhiên có thể lặp lại những mùa xanh nhưng tuổi trẻ của con người không thể trở lại.

– “Gió lùa thu trong lá bao lần…”:

• “mấy bận”, “bao lần” nhấn mạnh sự lặp lại của thời gian.
• Mùa thu trở lại nhiều lần nhưng con người sau mỗi vòng quay của thời gian lại đổi thay.

– “Bạn trường những bóng phù vân”:

• “Phù vân” gợi sự mong manh, trôi nổi, khó nắm bắt.
• Những người bạn năm xưa nay đã xa, chỉ còn lại trong kí ức.

– “Xót thương mái tóc nay dần hết xanh”:

• “Mái tóc” là dấu hiệu của tuổi tác.
• “Dần hết xanh” gợi sự phai nhạt của tuổi trẻ, sự xuất hiện của dấu vết thời gian.Bộc lộ nỗi xót xa, tiếc nuối trước sự đổi thay của con người.

e. Khổ 5: Những kỉ niệm tuổi thơ không mất đi theo thời gian mà vẫn sống mãi, trở thành âm vang trong tâm hồn nhà thơ.

Hồn xưa dậy: chim cành động nắng
Lá reo trên hồ lặng lờ trong
Trưa im im đến não nùng
Tôi ngờ trống học trong lòng trưa vang…

– “Hồn xưa dậy”:

• Kí ức tuổi thơ bất ngờ sống lại.
• Có sự tương ứng với câu mở đầu “Hồn tôi đấy”.
• → Tạo kết cấu vòng tròn, nhấn mạnh sức sống lâu bền của kí ức.

– “chim cành động nắng”, “lá reo”, “hồ lặng lờ”: Cảnh vật hiện tại vừa có chuyển động vừa có sự tĩnh lặng → Tạo nên không gian trưa vắng, yên ắng và giàu chất thơ.

– “Trưa im im đến não nùng”:

• “im im” gợi sự vắng lặng.
• “não nùng” không chỉ tả cảnh mà còn diễn tả nỗi buồn trong lòng người.

– “Tôi ngờ trống học trong lòng trưa vang…”:

• Tiếng trống học của quá khứ dường như vang lên giữa hiện tại.
• Không phải âm thanh thực mà là âm thanh của kí ức, của tâm hồn.
• Quá khứ tuy đã xa nhưng vẫn hiện hữu sâu sắc trong tâm tưởng.

→ Qua năm khổ thơ, Hồ Dzếnh thể hiện sâu sắc tình yêu tuổi thơ, mái trường, bạn bè, đồng thời bộc lộ nỗi tiếc nuối trước sự trôi chảy không thể đảo ngược của thời gian.

2. Những đặc sắc về hình thức nghệ thuật

– Ý nghĩa nhan đề Trưa vắng: Gợi sự tĩnh lặng của cảnh vật. Đồng thời gợi sự vắng bóng của mái trường, bạn bè và tuổi thơ. “Trưa vắng” không chỉ là cái vắng của ngoại cảnh mà còn là cái vắng trong tâm hồn → Không gian vắng lặng trở thành điểm tựa để kí ức ùa về.

– Kết cấu bài thơ: Kết cấu theo dòng hồi tưởng: Hiện tại → quá khứ → hiện tại → Tạo kết cấu vòng tròn, nhấn mạnh sức sống lâu bền của kí ức.

– Hình ảnh thơ gần gũi, bình dị: Gợi thế giới tuổi thơ trong trẻo, thân thuộc, giàu sức sống, làm cho kí ức hiện lên sống động, chân thực và giàu sức lay động.

– Thể thơ song thất lục bát: thể thơ song thất lục bát giàu nhạc tính.

– Nhịp thơ biến đổi linh hoạt theo dòng cảm xúc: lúc vui tươi, lúc chậm rãi → Góp phần chuyển tải sự chuyển biến của cảm xúc từ vui nhớ sang buồn thương, lắng đọng, góp phần tạo nên chất nhạc và chiều sâu trữ tình cho tác phẩm.

– Biện pháp tu từ:

• Ẩn dụ, chuyển đổi cảm giác: “Sâu rộng quá những giờ vui trước” → Làm nổi bật chiều sâu, độ lớn và sức sống của kí ức.
• Phép đối: “Ném đầu chim chích, bắt đuôi chuồn chuồn” → Tạo sự cân xứng, nhịp nhàng; làm nổi bật sự tinh nghịch, hồn nhiên.
• Câu hỏi tu từ: “Đời đẹp quá, tôi buồn sao kịp?” → Thể hiện niềm vui trong trẻo, vô tư của tuổi thơ.

– Hình ảnh mang tính biểu tượng: “mái tóc nay dần hết xanh”. “Xanh” → biểu tượng cho tuổi trẻ. “Hết xanh” → biểu tượng cho sự già nua, phôi pha → Khắc họa bước đi khắc nghiệt của thời gian.

–  Ngôn ngữ và giọng điệu: Ngôn ngữ tự nhiên, mộc mạc, trong sáng, giàu sức gợi hình gợi cảm. Giọng điệu lúc trong trẻo, trìu mến, lúc hồn nhiên, vui tươi, có lúc xót xa, nghẹn ngào, tiếc nuối, có lúc trầm lắng, man mác buồn → Giọng điệu phù hợp với dòng cảm xúc hồi tưởng – vui nhớ – tiếc nuối – lắng đọng.

III. Kết bài:

– Trưa vắng là khúc hoài niệm đẹp về tuổi thơ, mái trường, bạn bè và những ước mơ đầu đời, thể hiện rõ hồn thơ nhạy cảm, tinh tế, giàu yêu thương và hoài niệm của Hồ Dzếnh. Bài thơ tái hiện vẻ đẹp trong trẻo; hồn nhiên; đáng nhớ của tuổi thơ. Qua đó thể hiện tình yêu mái trường; tình cảm với bạn bè; sự trân trọng những kỉ niệm đầu đời. Đồng thời bộc lộ nỗi xót xa trước bước đi của thời gian; sự thay đổi của con người, khẳng định: kí ức đẹp luôn có sức sống lâu bền trong tâm hồn.

– Bài thơ giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn về sự trôi chảy của thời gian. Những năm tháng tuổi thơ dù đã qua nhưng vẫn có thể sống mãi trong tâm hồn. Bởi vậy. chúng ta cần hiểu rằng tuổi trẻ không thể quay trở lại; những điều bình thường hôm nay có thể trở thành kí ức quý giá ngày mai; đồng thời nhắc nhở mỗi người biết trân trọng hiện tại, sống trọn vẹn với hiện tại, biết trân trọng mái trường, thầy cô và bạn bè; gìn giữ những kỉ niệm đẹp, nuôi dưỡng những ước mơ trong sáng và sống có ý nghĩa để không phải nuối tiếc khi thời gian qua đi.