Điển tích, điển cố: Khái niệm, đặc điểm, tác dụng, cách nhận biết và ví dụ minh họa

Điển tích, điển cố: Khái niệm, đặc điểm, tác dụng, cách nhận biết và ví dụ minh họa

Điển tích, điển cố là một trong những biện pháp tu từ thường gặp trong văn học trung đại và vẫn xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn học hiện đại. Việc sử dụng điển tích, điển cố giúp lời văn trở nên hàm súc, giàu sức gợi, tăng tính biểu cảm và chiều sâu tư tưởng. Tuy nhiên, đây cũng là phần kiến thức khiến nhiều học sinh gặp khó khăn khi đọc hiểu văn bản. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nắm vững khái niệm, đặc điểm, tác dụng, cách nhận biết cùng ví dụ minh họa về điển tích, điển cố.

Điển tích là gì?

Điển tích là những câu chuyện, sự kiện, nhân vật, truyền thuyết hoặc giai thoại nổi tiếng trong lịch sử, văn học, thần thoại, kinh điển… đã được nhiều người biết đến và thường được tác giả nhắc lại một cách ngắn gọn trong tác phẩm.

Nói cách khác, điển tích chính là “tích”, tức là câu chuyện gốc được lấy làm chất liệu nghệ thuật.

Ví dụ:

• Bá Nha – Tử Kỳ: là điển tích nói về tình bạn tri âm, tri kỷ gắn với câu chuyện của Bá Nha và Tử Kỳ.
• Ngu Công dời núi: là điển tích ca ngợi ý chí, nghị lực bền bỉ, gắn với câu chuyện của Ngu Công
• Đào Viên kết nghĩa: là điển tích biểu tượng cho tình nghĩa, gắn với câu chuyện của ba anh em Lưu Bị, Quan Trường và Trương Phi.

Điển cố là gì?

Điển cố là việc sử dụng ngắn gọn tên người, địa danh, sự kiện hoặc hình ảnh có nguồn gốc từ một điển tích nhằm gợi lại nội dung, ý nghĩa của câu chuyện gốc mà không cần kể lại đầy đủ.

Có thể hiểu đơn giản:

• Điển tích là câu chuyện.
• Điển cố là cách vận dụng câu chuyện ấy vào tác phẩm. Người viết không kể lại toàn bộ câu chuyện mà chỉ cần dùng một từ, một hình ảnh hoặc một cụm từ, người đọc am hiểu sẽ liên tưởng đến câu chuyện phía sau.

Ví dụ:

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

“Sân Lai cách mấy nắng mưa,
Có khi gốc tử đã vừa người ôm”

Ở đây có điển cố “Sân Lai”.

• “Sân Lai” bắt nguồn từ câu chuyện về Lão Lai Tử, một người con thời xưa rất hiếu thảo với cha mẹ.
• Khi cha mẹ đã già, Lão Lai Tử vẫn mặc quần áo sặc sỡ, giả làm trẻ con, nhảy múa trước sân để cha mẹ vui.
• Vì vậy, “Sân Lai” trở thành điển cố gợi về lòng hiếu thảo và tình cảm của con cái đối với cha mẹ.

Trong câu thơ của Nguyễn Du, khi Kiều nhớ về cha mẹ: “Sân Lai cách mấy nắng mưa…”. Nguyễn Du không cần kể câu chuyện Lão Lai Tử, chỉ dùng hai chữ “Sân Lai” để gợi lên nỗi nhớ cha mẹ, lòng hiếu thảo và sự day dứt của Kiều khi phải xa gia đình.

Đặc điểm của điển tích, điển cố

Điển tích, điển cố có một số đặc điểm nổi bật sau:

• Có nguồn gốc từ lịch sử, văn học, thần thoại, truyền thuyết hoặc kinh điển.
• Thường rất ngắn gọn nhưng hàm chứa nội dung phong phú.
• Muốn hiểu đầy đủ cần biết câu chuyện hoặc nhân vật gốc.
• Được sử dụng nhiều trong văn học trung đại, thơ Đường luật, văn học chữ Hán, chữ Nôm.
• Mang tính biểu tượng, khái quát cao.
• Có giá trị biểu cảm và nghệ thuật lớn.

Tác dụng của điển tích, điển cố

Việc sử dụng điển tích, điển cố mang lại nhiều giá trị nghệ thuật.

– Làm cho lời văn hàm súc: Chỉ bằng một vài từ ngắn gọn nhưng gợi lên cả một câu chuyện dài.

Ví dụ:

• “Tri âm”: Gợi câu chuyện hiểu tiếng đàn của nhau của Bá Nha – Tử Kỳ.
• “Tri kỷ”: Gợi câu chuyện hiểu bạn nư hiểu mình của Quản Trọng và Bảo Thúc Nha.
• “Tri tâm”: Gợi câu chuyện hiểu cả suy nghĩ và hành động của bạn của Tô Đông Pha và Phật Ấn
• “Sinh tử chi giao”: Gợi câu chuyện nguyện thề sống chết cùng nhau của ba anh em Lưu, Quan, Trương

– Tăng sức gợi hình, gợi cảm: Điển tích giúp người đọc liên tưởng rộng hơn, từ đó cảm nhận sâu sắc hơn ý nghĩa của tác phẩm.

– Làm nổi bật tư tưởng, cảm xúc: Tác giả có thể mượn câu chuyện xưa để gửi gắm tâm trạng hiện tại.

Ví dụ:

• Mượn chuyện Bá Nha – Tử Kỳ để nói về tình bạn;
• Mượn chuyện Ngu Công dời núi để ca ngợi ý chí.

– Tăng giá trị biểu tượng: Một điển tích thường mang ý nghĩa khái quát.

Ví dụ:

• Đào Viên → tình anh em.
• Bá Nha – Tử Kỳ → tri âm.
• Ngưu Lang – Chức Nữ → tình yêu thủy chung.

– Tạo màu sắc cổ kính, trang trọng: Đây là đặc điểm nổi bật trong thơ văn trung đại.

Cách nhận biết điển tích, điển cố

Có thể nhận biết điển tích, điển cố qua các dấu hiệu sau:

Dấu hiệu 1. Xuất hiện tên người nổi tiếng trong lịch sử

Ví dụ:

• Bá Nha
• Tử Kỳ
• Khuất Nguyên
• Tây Thi
• Chiêu Quân

Dấu hiệu 2. Xuất hiện địa danh nổi tiếng

Ví dụ:

• Đào Viên
• Xích Bích
• Hàm Dương

Dấu hiệu 3. Nhắc đến một hình ảnh quen thuộc trong văn học cổ

Ví dụ:

• chim nhạn
• cây ngô đồng
• đàn cầm
• trăng,
• nước,
• sen,
• liễu…

Dấu hiệu 4. Chỉ vài từ nhưng gợi cả một câu chuyện

Ví dụ:

“Ngu Công” → Gợi câu chuyện dời núi.

“Tri âm” → Gợi Bá Nha – Tử Kỳ.

Dấu hiệu 5. Muốn hiểu nghĩa phải biết câu chuyện phía sau

Nếu không biết nguồn gốc, người đọc thường khó hiểu hết ý nghĩa của câu thơ.

Phân biệt điển tích và điển cố

Một số điển tích, điển cố thường gặp:

Ví dụ về điển tích, điển cố trong văn học

• “Đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng vàng” → Hình ảnh đàn gợi đến điển tích Bá Nha – Tử Kỳ, biểu tượng của tình bạn tri âm.
• “Tri âm đâu dễ kiếm tìm” →  “Tri âm” là điển cố xuất phát từ điển tích Bá Nha – Tử Kỳ.

Trong nhiều bài thơ trung đại, hình ảnh: chim nhạn, ngô đồng, liễu, gương Tần, bến Tầm Dương… đều có nguồn gốc từ những điển tích nổi tiếng của văn học cổ Trung Hoa.

Ý nghĩa của việc sử dụng điển tích, điển cố trong văn học

Điển tích, điển cố không chỉ làm tăng giá trị nghệ thuật mà còn thể hiện vốn hiểu biết sâu rộng của người sáng tác. Chúng giúp tác phẩm:

• cô đọng mà giàu ý nghĩa;
• tăng khả năng liên tưởng;
• tạo chiều sâu văn hóa;
• nâng cao tính biểu cảm;
• thể hiện phong cách bác học của tác giả.

Điển tích, điển cố là phương tiện nghệ thuật đặc sắc, góp phần tạo nên vẻ đẹp hàm súc, uyên bác và giàu sức gợi cho tác phẩm văn học. Muốn đọc hiểu tốt các văn bản, đặc biệt là thơ văn trung đại, học sinh cần nắm vững khái niệm, đặc điểm, tác dụng và cách nhận biết của điển tích, điển cố. Đồng thời, việc tích lũy vốn hiểu biết về các điển tích quen thuộc sẽ giúp quá trình đọc hiểu và phân tích tác phẩm trở nên dễ dàng, sâu sắc và hiệu quả hơn.