Soạn bài: Viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (con người trong mối quan hệ với tự nhiên) | Ngữ văn 9, tập 1, Kết nối tri thức
I. Yêu cầu khi viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (con người trong mối quan hệ với tự nhiên)
– Nêu được vấn đề thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên để bàn luận.
– Trình bày được mối quan hệ hai chiều giữa con người với tự nhiên (trong phạm vi vấn đề nghị luận), triển khai hệ thống luận điểm chặt chẽ, sử dụng lí lẽ sắc bén, bằng chứng xác thực và tiêu biểu.
– Nêu được quan điểm trái chiều về vấn đề hoặc khía cạnh nào đó của vấn đề và phản bác một cách có cơ sở.
– Đề xuất được giải pháp khả thi để giải quyết những bất ổn trong ứng xử của con người với tự nhiên.
II. Phân tích bài viết tham khảo
Văn bản: Con người đã làm gì với tự nhiên?
– Giới thiệu vấn đề nghị luận: Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên; ý nghĩa của mối quan hệ này; sự nhận thức chưa thấu đáo của 1 số người về điều đó; nhu cầu bàn luận sâu hơn về vấn đề.
– Trình bày ý kiến về vấn đề: Quả vậy, giữa con người với tự nhiên có mối quan hệ phong phú, đa chiều. Đó là vấn đề muôn thuở. Tuy nhiên, không phải bao giờ con người cũng nhận thức được một cách sâu sắc, thấu đáo để biết ứng xử đúng đắn với tự nhiên.
– Dùng lí lẽ và bằng chứng làm sáng tỏ luận điểm 1: Thể chất của con người mang tính tự nhiên.
– Dùng lí lẽ và bằng chứng làm sáng tỏ luận điểm 2: Tự nhiên là thế giới bao quanh con người.
– Dùng lí lẽ và bằng chứng làm sáng tỏ luận điểm 3: Tự nhiên còn là nguồn sống của tâm hồn con người.
– Dùng lí lẽ và bằng chứng làm sáng tỏ luận điểm 4: Con người đã đối xử tệ bạc với tự nhiên.
– Dùng lí lẽ và bằng chứng làm sáng tỏ luận điểm 5: Con người phải trả giá vì đã tác động vào tự nhiên 1 cách thiếu khoa học.
– Phản bác ý kiến trái chiều về 1 khía cạnh của vấn đề.
– Khái quát lại vấn đề nghị luận, nêu trách nhiệm của mọi người và đề xuất phương hướng hành động.
III. Thực hành viết theo các bước
Bước 1: Trước khi viết
* Lựa chọn đề tài:
– Em cần huy động vốn kiến thức của mình, tham khảo sách báo, theo dõi thông tin trên các phương tiện truyền thông và quan sát thế giới xung quanh để chọn đề tài đáp ứng được yêu cầu. Có thể tham khảo một số đề tài sau:
- Vấn đề khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên phục vụ sản xuất ở địa phương em.
- Khai thác và bảo vệ nguồn lợi hải sản trong phát triển kinh tế biển của nước ta.
- Quan điểm “sống xanh” và ý nghĩa của nó.
- Tình trạng thiếu nguồn nước sạch trong cuộc sống của con người hiện nay.
- Tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống của con người.
* Tìm ý:
Để tìm ý cho bài viết, có thể đặt ra và trả lời một số câu hỏi sau:
- Vấn đề cần được giải quyết là gì?
- Ý kiến của em về vấn đề như thế nào?
- Có thể xuất hiện ý kiến nào trái ngược với ý kiến của người viết? Cần dùng những lí lẽ, bằng chứng nào để phản bác?
- Cần có giải pháp nào để giải quyết vấn đề?
* Lập dàn ý:
Trả lời các câu hỏi ở mục b, người viết sẽ tìm được các ý. Trên cơ sở đó, phân bổ, sắp xếp từng ý vào các phần của dàn ý: điều chỉnh, thay đổi vị trí của các ý sao cho hợp lí.
– Mở bài: Giới thiệu vấn đề thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, nêu sự cần thiết của việc bàn luận về vấn đề.
– Thân bài:
+ Triển khai các luận điểm thể hiện quan điểm của người viết xét trên từng khía cạnh của vấn đề.
- Luận điểm 1: Bản chất của vấn đề nghị luận; quan hệ giữa con người với tự nhiên thể hiện ở vấn đề (nêu lí lẽ và bằng chứng).
- Luận điểm 2: Mặt tích cực của mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và lợi ích có thể thu được (nêu lí lẽ và bằng chứng).
- Luận điểm 3: Mặt tiêu cực của mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và hậu quả có thể gánh chịu (nêu lí lẽ và bằng chứng).
- …
+ Nêu ý kiến trái chiều và phản bác.
+ Đề xuất giải pháp có tính khả thi để giải quyết vấn đề.
– Kết bài: Khẳng định tầm quan trọng của việc nhận thức đúng và giải quyết hiệu quả vấn đề nêu ra.
Bước 2: Viết bài
– Bám sát dàn ý, nắm vững yêu cầu về nội dung của từng phần để viết bài.
– Vận dụng kinh nghiệm đã có và đọc lại bài viết tham khảo để viết phần Mở bài cho hấp dẫn; triển khai các luận điểm của phần Thân bài cho chặt chẽ, lô-gíc; viết phần Kết bài gây được ấn tượng.
– Phần Mở bài, Kết bài cũng như từng luận điểm của phần Thân bài nên viết thành một đoạn văn. Căn cứ yêu cầu cụ thể của việc triển khai ý để lựa chọn viết kiểu đoạn văn diễn dịch, quy nạp, song song hay phối hợp.
– Chú ý sử dụng từ ngữ liên kết để các câu trong đoạn và các đoạn trong bài có quan hệ chặt chẽ, mạch lạc.
– Dù viết ở lớp hay ở nhà, bài viết cũng cần được thực hiện trong thời lượng nhất định. Tuân thủ nghiêm túc điều này, em sẽ có khả năng chủ động về thời gian khi làm bài thi.
Bước 3: Chỉnh sửa bài viết
Dựa vào yêu cầu của kiểu bài, đối chiếu với dàn ý, đọc soát từng phần của bài viết để chỉnh sửa, hoàn thiện. Khi chỉnh sửa, cần chú ý các tiêu chí:
– Sự rõ ràng của vấn đề được nêu để bàn luận (ở phần Mở bài).
– Sự đầy đủ của các luận điểm cần triển khai (ở phần Thân bài).
– Sự chặt chẽ trong lập luận (thể hiện ở cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng, sức thuyết phục trong cách nêu ý kiến bác bỏ quan điểm trái chiều…).
– Mức độ đáp ứng yêu cầu về quy cách trình bày, chính tả và diễn đạt (dùng từ; đặt câu…).
* Dàn ý nghị luận: Con người đã làm gì với tự nhiên?
I. Mở bài:
– Giới thiệu vấn đề nghị luận: Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên là một trong những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của nhân loại.
– Khẳng định tự nhiên luôn gắn bó mật thiết với cuộc sống con người, nhưng không phải ai cũng nhận thức đầy đủ về vai trò của tự nhiên để có cách ứng xử đúng đắn.
– Nêu vấn đề cần bàn luận: Con người đã làm gì với tự nhiên và cần có thái độ, hành động như thế nào trước tự nhiên.
II. Thân bài:
1. Khẳng định mối quan hệ giữa con người với tự nhiên
– Con người và tự nhiên có mối quan hệ phong phú, đa chiều, gắn bó chặt chẽ từ khi con người xuất hiện trên Trái Đất.
– Tự nhiên là môi trường sống, là điều kiện tồn tại và phát triển của con người.
– Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, con người không phải lúc nào cũng nhận thức đúng đắn về mối quan hệ này.
2. Luận điểm 1: Thể chất của con người mang tính tự nhiên
– Lí lẽ:
- Con người là một bộ phận của tự nhiên.
- Cơ thể con người được hình thành và phát triển nhờ các yếu tố tự nhiên như nước, không khí, ánh sáng, thức ăn.
* Bằng chứng:
- Con người không thể sống thiếu nước, không khí và nguồn thực phẩm từ tự nhiên.
- Khi môi trường bị ô nhiễm, sức khỏe con người bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
3. Luận điểm 2: Tự nhiên là thế giới bao quanh con người
Lí lẽ:
- Tự nhiên tạo nên môi trường sống của con người.
- Cung cấp các nguồn tài nguyên phục vụ đời sống và sản xuất.
* Bằng chứng:
- Rừng cung cấp gỗ, điều hòa khí hậu.
- Sông ngòi cung cấp nước sinh hoạt và sản xuất.
- Đất đai phục vụ trồng trọt, chăn nuôi.
- Khoáng sản là nguồn nguyên liệu cho công nghiệp.
4. Luận điểm 3: Tự nhiên còn là nguồn sống của tâm hồn con người
– Lí lẽ:
- Thiên nhiên mang đến vẻ đẹp, sự thư thái và cảm hứng sáng tạo.
- Góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần và tình yêu cuộc sống.
* Bằng chứng:
- Nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật lấy cảm hứng từ thiên nhiên.
- Những cảnh đẹp thiên nhiên giúp con người thư giãn, cân bằng cảm xúc.
- Các danh lam thắng cảnh trở thành điểm đến hấp dẫn của con người.
5. Luận điểm 4: Con người đã đối xử tệ bạc với tự nhiên
– Lí lẽ:
- Vì lợi ích kinh tế trước mắt, nhiều người khai thác tự nhiên quá mức.
- Thiếu ý thức bảo vệ môi trường sống.
* Bằng chứng:
- Chặt phá rừng bừa bãi.
- Khai thác khoáng sản quá mức.
- Xả rác và nước thải chưa qua xử lí ra môi trường.
- Săn bắt, buôn bán động vật hoang dã.
- Ô nhiễm không khí, đất và nguồn nước ở nhiều nơi.
6. Luận điểm 5: Con người phải trả giá vì đã tác động vào tự nhiên một cách thiếu khoa học
– Lí lẽ:
- Mọi hành động phá hoại tự nhiên đều gây ra những hậu quả nghiêm trọng.
- Thiên nhiên bị tổn thương sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người.
* Bằng chứng:
- Biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng.
- Hạn hán, lũ lụt, sạt lở đất xảy ra thường xuyên.
- Nhiều loài sinh vật có nguy cơ tuyệt chủng.
- Chất lượng cuộc sống và sức khỏe con người suy giảm do ô nhiễm môi trường.
7. Phản bác ý kiến trái chiều
– Có ý kiến cho rằng khai thác tự nhiên bằng mọi giá là cần thiết để phát triển kinh tế.
– Đây là quan điểm phiến diện vì:
- Sự phát triển thiếu bền vững sẽ làm cạn kiệt tài nguyên.
- Môi trường bị hủy hoại sẽ gây thiệt hại lớn hơn những lợi ích kinh tế trước mắt.
- Phát triển kinh tế phải đi đôi với bảo vệ môi trường và khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên.
III. Kết bài:
– Khẳng định lại vai trò to lớn của tự nhiên đối với sự sống của con người.
– Nhấn mạnh thực trạng con người đã và đang tác động tiêu cực đến tự nhiên, từ đó phải gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề.
– Nêu trách nhiệm của mỗi cá nhân:
- Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.
- Sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên.
- Hạn chế rác thải, tiết kiệm năng lượng.
- Tích cực tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường.
- Kêu gọi mọi người chung tay xây dựng lối sống hài hòa với tự nhiên để hướng tới sự phát triển bền vững của nhân loại.
* Bài văn hoàn chỉnh:
Con người đã làm gì với tự nhiên?
Từ thuở sơ khai, tự nhiên đã là chiếc nôi nuôi dưỡng sự sống trên Trái Đất. Con người sinh ra từ tự nhiên, lớn lên trong vòng tay của tự nhiên và tồn tại nhờ những nguồn lực mà tự nhiên ban tặng. Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên vì thế luôn là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, không phải lúc nào con người cũng nhận thức đầy đủ về vai trò của tự nhiên để có cách ứng xử phù hợp. Sự khai thác quá mức, những hành động hủy hoại môi trường và lối sống thiếu trách nhiệm đã khiến tự nhiên bị tổn thương nghiêm trọng. Bàn về câu hỏi “Con người đã làm gì với tự nhiên?” không chỉ giúp chúng ta nhìn nhận lại mối quan hệ giữa con người với môi trường sống mà còn thức tỉnh ý thức trách nhiệm của mỗi người đối với tương lai của hành tinh.
Quả thật, giữa con người với tự nhiên tồn tại một mối quan hệ phong phú, đa chiều và không thể tách rời. Tự nhiên không chỉ là môi trường sống mà còn là nguồn gốc của sự sống, là điều kiện để con người phát triển cả về thể chất lẫn tinh thần. Tuy nhiên, trong khi tự nhiên luôn âm thầm cống hiến và nuôi dưỡng con người thì nhiều người lại chưa nhận thức được đầy đủ giá trị của nó. Chính sự thiếu hiểu biết hoặc chạy theo lợi ích trước mắt đã khiến con người có những hành động tác động tiêu cực đến tự nhiên, gây nên nhiều hậu quả nghiêm trọng.
Trước hết, thể chất của con người mang tính tự nhiên. Con người là một bộ phận của thế giới tự nhiên chứ không phải là một thực thể tách biệt khỏi tự nhiên. Cơ thể con người được cấu tạo từ những yếu tố có trong tự nhiên và sự sống của con người phụ thuộc hoàn toàn vào các điều kiện tự nhiên. Không khí để thở, nước để uống, ánh sáng mặt trời để duy trì sự sống hay nguồn thực phẩm hằng ngày đều do tự nhiên cung cấp. Nếu thiếu nước, con người chỉ có thể sống trong một thời gian ngắn; nếu thiếu không khí, sự sống sẽ chấm dứt chỉ sau vài phút. Điều đó cho thấy sự tồn tại của con người gắn bó mật thiết với tự nhiên đến mức không thể tách rời. Thực tế cũng chứng minh rằng khi môi trường bị ô nhiễm, sức khỏe con người bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Những căn bệnh về hô hấp, tim mạch, ung thư hay các dịch bệnh nguy hiểm ngày càng gia tăng có nguyên nhân không nhỏ từ sự suy thoái của môi trường tự nhiên. Vì thế, bảo vệ tự nhiên cũng chính là bảo vệ sự sống và sức khỏe của con người.
Không chỉ vậy, tự nhiên còn là thế giới bao quanh con người, tạo nên môi trường sống và cung cấp những nguồn tài nguyên quý giá cho sự phát triển của xã hội. Từ ngàn đời nay, con người đã dựa vào tự nhiên để xây dựng cuộc sống. Đất đai giúp con người trồng trọt và chăn nuôi. Sông ngòi cung cấp nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Rừng mang đến gỗ, dược liệu, thực phẩm và góp phần điều hòa khí hậu. Biển cả cung cấp nguồn lợi thủy sản dồi dào. Khoáng sản trong lòng đất trở thành nguyên liệu quan trọng cho nhiều ngành công nghiệp. Có thể nói, hầu hết mọi hoạt động kinh tế của con người đều gắn liền với việc khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Nhờ có tự nhiên mà nền văn minh nhân loại ngày càng phát triển, đời sống vật chất của con người ngày càng được nâng cao. Tự nhiên vì thế không chỉ là môi trường sống mà còn là nền tảng cho sự phát triển của xã hội loài người.
Bên cạnh những giá trị vật chất, tự nhiên còn là nguồn sống của tâm hồn con người. Thiên nhiên với những cánh rừng xanh bạt ngàn, những dòng sông thơ mộng, những cánh đồng trải dài hay những bãi biển mênh mông luôn mang đến cho con người cảm giác bình yên và thư thái. Vẻ đẹp của thiên nhiên nuôi dưỡng cảm xúc, khơi nguồn sáng tạo và làm phong phú đời sống tinh thần của con người. Trong văn học nghệ thuật, thiên nhiên từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận. Những vần thơ của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh hay những bức tranh, bản nhạc nổi tiếng đều mang đậm hơi thở của thiên nhiên. Đối với nhiều người, việc hòa mình vào thiên nhiên là cách để tìm lại sự cân bằng sau những áp lực của cuộc sống hiện đại. Thiên nhiên không chỉ nuôi dưỡng thể xác mà còn làm giàu tâm hồn, giúp con người biết yêu cái đẹp, biết sống hài hòa và nhân văn hơn.
Tuy nhiên, nghịch lí đáng buồn là trong khi nhận được rất nhiều lợi ích từ tự nhiên, con người lại không phải lúc nào cũng biết trân trọng và bảo vệ những giá trị ấy. Trái lại, trong nhiều trường hợp, con người đã đối xử tệ bạc với tự nhiên. Vì chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt, nhiều người sẵn sàng khai thác tài nguyên một cách vô tội vạ. Những cánh rừng nguyên sinh bị chặt phá để lấy gỗ hoặc mở rộng diện tích canh tác. Nhiều dòng sông trở thành nơi chứa nước thải công nghiệp và rác sinh hoạt. Không ít doanh nghiệp vì lợi nhuận mà xả chất thải chưa qua xử lí ra môi trường. Hoạt động khai thác khoáng sản quá mức khiến đất đai bị tàn phá, nguồn tài nguyên dần cạn kiệt. Nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã đã đẩy nhiều loài sinh vật đến bờ vực tuyệt chủng. Trong đời sống hằng ngày, việc sử dụng quá nhiều túi ni-lông và đồ nhựa dùng một lần cũng góp phần làm gia tăng ô nhiễm môi trường. Những hành động ấy cho thấy con người đã nhiều lần đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung của cộng đồng và tương lai của hành tinh.
Hậu quả của việc đối xử thiếu trách nhiệm với tự nhiên đang ngày càng hiện hữu rõ ràng. Con người phải trả giá đắt vì đã tác động vào tự nhiên một cách thiếu khoa học. Biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức toàn cầu khi nhiệt độ Trái Đất tăng lên, băng ở hai cực tan chảy và mực nước biển dâng cao. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lớn, hạn hán, lũ lụt, cháy rừng hay sạt lở đất xảy ra với tần suất ngày càng nhiều. Nhiều vùng đất màu mỡ bị sa mạc hóa, nhiều hệ sinh thái bị phá vỡ và hàng nghìn loài sinh vật đang đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn. Không chỉ môi trường tự nhiên bị tổn thương mà chính cuộc sống con người cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Thiệt hại về kinh tế, sức khỏe và tính mạng do thiên tai gây ra ngày càng lớn. Có thể nói, những gì con người đang phải đối mặt hôm nay chính là hệ quả của quá trình khai thác và hủy hoại tự nhiên kéo dài trong nhiều năm.
Tuy vậy, vẫn có những ý kiến cho rằng việc khai thác tài nguyên thiên nhiên bằng mọi giá là cần thiết để phát triển kinh tế và nâng cao đời sống con người. Quan điểm này chỉ nhìn thấy những lợi ích trước mắt mà bỏ qua những hậu quả lâu dài. Thực tế cho thấy, sự phát triển kinh tế không thể bền vững nếu môi trường bị hủy hoại. Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng dựa trên việc tàn phá rừng, làm ô nhiễm nguồn nước hay cạn kiệt tài nguyên sẽ sớm phải đối mặt với những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Chi phí để khắc phục hậu quả môi trường thường lớn hơn rất nhiều so với lợi ích kinh tế thu được. Vì vậy, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường không phải là hai mục tiêu đối lập mà phải được thực hiện song song. Chỉ khi khai thác hợp lí tài nguyên và tôn trọng các quy luật của tự nhiên, con người mới có thể hướng tới sự phát triển bền vững.
Nhận thức được vai trò của tự nhiên và những hậu quả từ việc hủy hoại môi trường, mỗi cá nhân cần có trách nhiệm trong việc bảo vệ thiên nhiên. Điều đó có thể bắt đầu từ những hành động nhỏ như tiết kiệm điện, tiết kiệm nước, hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần, phân loại rác thải, trồng cây xanh hay tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường. Các cơ quan quản lí cần ban hành và thực thi nghiêm những chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, xử lí nghiêm các hành vi gây ô nhiễm môi trường. Doanh nghiệp cần áp dụng các công nghệ sản xuất thân thiện với môi trường. Giáo dục ý thức bảo vệ thiên nhiên cho thế hệ trẻ cũng là một nhiệm vụ quan trọng để xây dựng một tương lai xanh và bền vững.
Tự nhiên là ngôi nhà chung của nhân loại, là nguồn gốc của sự sống và là người bạn đồng hành của con người trên hành trình phát triển. Những gì con người đã làm với tự nhiên trong suốt thời gian qua cho thấy bên cạnh những thành tựu to lớn, chúng ta cũng đã mắc không ít sai lầm. Những tổn thương mà tự nhiên đang phải gánh chịu chính là lời cảnh báo nghiêm khắc dành cho nhân loại. Đã đến lúc mỗi người cần thay đổi nhận thức và hành động, biết sống hài hòa với tự nhiên, trân trọng những gì thiên nhiên ban tặng và chung tay bảo vệ môi trường. Bảo vệ tự nhiên không chỉ là trách nhiệm đối với hiện tại mà còn là nghĩa vụ đối với các thế hệ mai sau.