Ôn thi vào lớp 10 môn Ngữ văn là giai đoạn quan trọng, quyết định kết quả tuyển sinh của mỗi học sinh lớp 9. Tuy nhiên, nhiều em vẫn gặp khó khăn trong việc hệ thống kiến thức, nắm vững các dạng bài và rèn kỹ năng làm bài hiệu quả. Bài viết này sẽ giúp học sinh ôn tập môn Ngữ văn, luyện thi vào lớp 10 một cách chi tiết, đầy đủ và khoa học theo chương trình mới, bao gồm: cấu trúc đề thi, kiến thức trọng tâm, các dạng bài thường gặp và hệ thống đề luyện có hướng dẫn. Qua đó, học sinh có thể xây dựng lộ trình ôn thi hợp lý, tự tin bước vào kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10.
Cấu trúc đề thi vào lớp 10 môn Ngữ văn 2025-2026
Cấu trúc đề thi Ngữ văn lớp 10 TPHCM 2025-2026 gồm 2 phần (10 điểm), tích hợp đọc hiểu và viết, dựa trên Chương trình GDPT 2018 (chủ yếu lớp 8 & 9), tập trung phát triển năng lực tư duy phản biện, gồm:
- Phần 1 (5 điểm): Đọc hiểu văn học (3 điểm) + Viết đoạn văn (2 điểm)
- Phần 2 (5 điểm): Đọc hiểu văn bản nghị luận/thông tin (1 điểm) + Viết bài văn nghị luận xã hội (4 điểm).
Chi tiết cấu trúc đề thi:
Phần 1 (5 điểm): Đọc hiểu văn học + Viết đoạn văn
- Câu 1 (3 điểm): Đọc hiểu
- Ngữ liệu: Văn bản văn học (ngoài SGK).
- Câu 2 (2 điểm): Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ)
- Yêu cầu: Ghi cảm nghĩ về bài/đoạn thơ, hoặc phân tích nội dung, nghệ thuật, hiệu quả thẩm mĩ của tác phẩm.
Phần 2 (5 điểm): Đọc hiểu Nghị luận/Thông tin + Viết bài văn nghị luận xã hội
- Câu 1 (1 điểm): Đọc hiểu
- Ngữ liệu: Văn bản nghị luận hoặc văn bản thông tin (ngoài SGK).
- Câu 2 (4 điểm): Viết bài văn nghị luận xã hội
- Yêu cầu: Nghị luận về vấn đề đời sống (bày tỏ ý kiến, giải pháp) hoặc vấn đề cần giải quyết (đề xuất giải pháp).
Hướng dẫn ôn tập hiệu quả
PHẦN 1 (5 điểm): Đọc hiểu văn bản văn học + Viết đoạn văn nghị luận văn học (khoảng 200 chữ)
1. Câu 1 (3 điểm): Đọc hiểu văn bản văn học
a) Ngữ liệu:
- Văn bản văn học ngoài sách giáo khoa (thơ hoặc văn xuôi)
- Có thể là:
- Một bài thơ hoàn chỉnh
- Một đoạn thơ
- Một đoạn trích truyện/ngắn, tản văn, bút kí
b) Mục tiêu đánh giá:
- Khả năng đọc – hiểu văn bản văn học
- Nắm được:
- Nội dung chính
- Cảm xúc, chủ đề
- Một số đặc sắc nghệ thuật tiêu biểu
- Có kết hợp đọc hiểu kiến thức tiếng Việt
c) Dạng câu hỏi thường gặp:
- Xác định thể loại văn bản
- Nêu nội dung/chủ đề văn bản/đoạn trích
- Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp nghệ thuật
- Hiểu ý nghĩa hình ảnh, chi tiết, câu thơ,…
- Xác định và nêu chức năng của một kiến thức tiếng Việt (biện pháp tu từ, dẫn trực tiếp, dẫn gián tiếp…).
d) Kĩ năng cần rèn:
- Đọc kĩ văn bản (ít nhất 2 lần)
- Trả lời đúng trọng tâm câu hỏi/yêu cầu
- Trình bày ngắn gọn, rõ ý, chuẩn xác
2. Câu 2 (2 điểm): Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ)
a) Yêu cầu chung:
- Viết một đoạn văn hoàn chỉnh (khoảng 200 chữ)
- Nội dung gắn với văn bản ở câu đọc hiểu
b) Dạng yêu cầu thường gặp:
- Ghi lại cảm nghĩ về bài thơ/đoạn thơ
- Phân tích nội dung của đoạn trích
- Phân tích nghệ thuật tiêu biểu
- Đánh giá hiệu quả thẩm mĩ của tác phẩm
- Liên hệ bản thân (rút ra thộng điệp, bài học, những thay đổi trong tình cảm, suy nghĩ; cách ứng xử; cách sống,…)
c) Hướng dẫn cách làm:
- Đảm bảo đủ mở đoạn – thân đoạn – kết đoạn
- Có dẫn chứng từ văn bản
- Diễn đạt mạch lạc, có cảm xúc
- Tránh sa vào kể lại hoặc phân tích dàn trải
PHẦN 2 (5 ĐIỂM): Đọc hiểu văn bản nghị luận/văn bản thông tin + Viết bài văn nghị luận xã hội
1. Câu 1 (1 điểm): Đọc hiểu văn bản nghị luận hoặc văn bản thông tin
a) Ngữ liệu:
- Văn bản ngoài SGK
- Có thể là:
- Văn bản nghị luận xã hội
- Văn bản thông tin (báo chí, thông báo, bài viết thời sự)
b) Dạng câu hỏi thường gặp:
- Xác định vấn đề bàn luận
- Chỉ ra thông tin chính
- Hiểu ý nghĩa của một chi tiết/câu văn
- Vai trò của luận điểm, lí lẽ, bằng chứng
c) Yêu cầu:
- Trả lời ngắn gọn, chính xác
- Không viết lan man
2. Câu 2 (4 điểm): Viết bài văn nghị luận xã hội
a) Yêu cầu chung:
- Viết bài văn nghị luận xã hội hoàn chỉnh
- Bàn về một hiện tượng đời sống hoặc một vấn đề cần giải quyết
b) Các dạng đề thường gặp:
- Bày tỏ ý kiến về một hiện tượng đời sống
- Nghị luận về một phẩm chất, lối sống, thói quen
- Suy nghĩ và đề xuất giải pháp cho một vấn đề xã hội
c) Cấu trúc bài viết chuẩn:
- Mở bài: Giới thiệu vấn đề nghị luận
- Thân bài: Bàn luận và giải quyết vấn đề
- Giải thích vấn đề
- Phân tích thực trạng
- Nêu nguyên nhân, tác hại (nếu có)
- Đề xuất giải pháp (cách giải quyết)/ý kiến cá nhân
- Kết bài: Khẳng định lại vấn đề, rút ra bài học
d) Tiêu chí chấm điểm quan trọng:
- Đúng yêu cầu nghị luận
- Lập luận chặt chẽ, lí lẽ rõ ràng, bằng chứng phù hợp
- Có quan điểm cá nhân
- Diễn đạt trong sáng, đúng chính tả
III. ĐỊNH HƯỚNG ÔN TẬP HIỆU QUẢ
- Luyện đọc hiểu nhiều văn bản ngoài SGK
- Rèn luyện viết đoạn văn nghị luận văn học (khoảng 200 chữ)
- Rèn luyện viết bài văn nghị luận xã hội
* TÀI LIỆU CHI TIẾT:
Viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện
I. Yêu cầu của bài văn phân tích một tác phẩm truyện
– Giới thiệu khái quát tác phẩm truyện cần phân tích: nêu rõ nhan đề, tác giả, thể loại, hoàn cảnh sáng tác (nếu có); đồng thời trình bày nhận xét, đánh giá chung của người viết về tác phẩm.
– Làm rõ nội dung và chủ đề của tác phẩm: chỉ ra câu chuyện phản ánh điều gì, tư tưởng, thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua tác phẩm.
– Phân tích những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm truyện như: cốt truyện, tình huống truyện, cách kể chuyện, ngôi kể, nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, …; trong đó tập trung làm nổi bật một số yếu tố nghệ thuật tiêu biểu, có vai trò quan trọng trong việc thể hiện nội dung và chủ đề.
– Kết cấu bài viết: Triển khai hệ thống luận điểm chặt chẽ, hợp lí; sử dụng lí lẽ thuyết phục, kết hợp bằng chứng tiêu biểu, chính xác từ tác phẩm để làm sáng tỏ các ý kiến, nhận định trong bài viết.
– Khẳng định ý nghĩa và giá trị của tác phẩm truyện: giá trị nội dung, nghệ thuật và ảnh hưởng, tác động của tác phẩm đối với người đọc; có thể liên hệ, mở rộng để thể hiện cảm nhận, suy nghĩ riêng của người viết.
II. Dàn bài phân tích tác phẩm truyện
I. Mở bài:
– Giới thiệu tác phẩm truyện (nhan đề, tác giả, thể loại,…).
– Nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.
II. Thân bài:
– Phân tích nội dung, chủ đề của tác phẩm truyện (phân tích hiện thực đời sống; hình tượng con người; tư tưởng, tình cảm của nhà văn;…) có lí lẽ, bằng chứng
– Phân tích được những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện (cốt truyện, tình huống truyện, ngôi kể, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật kể truyện, không gian, thời gian, ngôn ngữ, …) và hiệu quả thẩm mĩ của nó, có lí lẽ, bằng chứng.
– Nêu ý kiến cá nhân, đánh giá về tác phẩm
III. Kết bài:
– Khẳng định ý nghĩa, giá trị của truyện
– Nêu thông điệp/bài học rút ra từ tác phẩm.
– Bày tỏ suy nghĩ, tình cảm hoặc hành động của bản thân sau khi đọc tác phẩm
* Lưu ý: Khi làm bài nghị luận văn học, học sinh có thể tham khảo dàn bài phân tích tác phẩm truyện hiện đại để nắm rõ cách triển khai luận điểm và dẫn chứng tiêu biểu.
III. Một số lưu ý khi viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện
Bài văn phân tích một tác phẩm truyện là dạng bài nghị luận văn học quan trọng trong chương trình Ngữ văn THCS và thường xuyên xuất hiện trong đề thi tuyển sinh vào lớp 10. Khi viết bài văn này, học sinh cần nắm vững những yêu cầu và lưu ý cơ bản sau:
1. Yêu cầu chung của bài văn phân tích tác phẩm truyện
Bài văn phân tích một tác phẩm truyện cần làm rõ được nội dung, chủ đề của tác phẩm; đồng thời chỉ ra và phân tích một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng. Trên cơ sở đó, học sinh cần nêu nhận xét, đánh giá về hiệu quả thẩm mĩ của những yếu tố nội dung và nghệ thuật ấy cũng như giá trị tư tưởng mà tác phẩm mang lại.
Phân tích tác phẩm văn học không phải là kể lại nội dung truyện mà là làm sáng tỏ ý nghĩa của nội dung và nghệ thuật, qua đó thể hiện năng lực cảm thụ, tư duy và khả năng lập luận của người viết.
2. Những điều cần tránh khi làm bài
Khi viết bài văn phân tích tác phẩm truyện, học sinh cần tránh các lỗi sau:
• Sa đà vào việc kể lại cốt truyện, tóm tắt nội dung mà thiếu phân tích, lí giải và đánh giá.
• Đưa ra các nhận xét rời rạc, tản mạn, không được khái quát thành luận điểm rõ ràng.
• Nêu ý kiến chung chung, cảm tính mà không có dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm để làm sáng tỏ.
Các ý kiến, nhận xét về tác phẩm cần được khái quát thành những luận điểm mạch lạc, sau đó được làm rõ bằng việc phân tích chi tiết dựa trên văn bản của nhà văn kết hợp với sự cảm nhận của bản thân.
Số lượng luận điểm trong bài viết phụ thuộc vào mức độ phong phú của tác phẩm, tuy nhiên, trong một bài văn phân tích thông thường, từ hai đến ba luận điểm chính là phù hợp và dễ triển khai sâu.
3. Phạm vi và đối tượng phân tích
Bài văn phân tích tác phẩm truyện có thể yêu cầu học sinh:
• Phân tích toàn bộ tác phẩm.
• Phân tích một đoạn trích tiêu biểu.
• Hoặc tập trung phân tích một số phương diện nội dung hoặc nghệ thuật nổi bật của tác phẩm.
Vì vậy, trước khi làm bài, học sinh cần đọc kĩ đề bài để xác định đúng phạm vi và trọng tâm phân tích, tránh trình bày lan man hoặc lệch yêu cầu.
4. Phân tích các yếu tố nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
Khi phân tích, học sinh cần chú ý xác định các yếu tố nghệ thuật đặc sắc của truyện như:
• Nhan đề tác phẩm.
• Ngôi kể và cách kể chuyện.
• Cốt truyện, tình huống truyện.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật.
• Ngôn ngữ của nhân vật và của người kể chuyện.
• Không gian, thời gian nghệ thuật.
Việc phân tích các yếu tố nghệ thuật không nhằm liệt kê mà cần làm rõ tác dụng của chúng trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng và ý nghĩa của tác phẩm, qua đó thấy được tài năng và dụng ý nghệ thuật của tác giả.
5. Xác định luận điểm và sử dụng dẫn chứng
Trong bài viết, học sinh cần:
• Xác định rõ các luận điểm chính phù hợp với yêu cầu đề bài.
• Lựa chọn dẫn chứng tiêu biểu, chính xác từ tác phẩm cho từng luận điểm.
• Kết hợp dẫn chứng với lí lẽ, phân tích, nhận xét để làm sáng tỏ luận điểm.
Dẫn chứng phải được phân tích, lí giải cụ thể; tránh tình trạng chỉ nêu dẫn chứng mà không làm rõ ý nghĩa của dẫn chứng đó đối với nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.
6. Liên hệ, so sánh và mở rộng
Trong quá trình phân tích, học sinh có thể:
• Liên hệ, so sánh với những tác giả, tác phẩm khác cùng đề tài hoặc chủ đề để làm nổi bật điểm gặp gỡ và nét sáng tạo riêng của tác giả.
• Liên hệ với thực tế đời sống, với bản thân để nêu cảm nhận về ý nghĩa và tác động của tác phẩm đối với người đọc hiện nay.
Việc liên hệ cần phù hợp, vừa phải, tránh làm loãng trọng tâm của bài viết.
7. Vận dụng linh hoạt phương pháp làm bài
a) Phần mở bài:
Có thể mở bài theo nhiều cách:
• Mở bài trực tiếp: giới thiệu tác phẩm (tên tác phẩm, tác giả), nêu khái quát chủ đề và một vài nét nghệ thuật tiêu biểu.
• Mở bài gián tiếp: đi từ một trải nghiệm, một hiện tượng đời sống hoặc một cảm xúc có liên quan đến nội dung tác phẩm.
• Trường hợp không nhớ rõ tác giả, tác phẩm, có thể mở bài bằng cách nêu vấn đề, chủ đề hoặc đặc điểm phong cách thể hiện trong tác phẩm.
b) Phần thân bài
• Trước khi phân tích, cần tóm tắt ngắn gọn nội dung tác phẩm hoặc đoạn trích để làm cơ sở khái quát chủ đề.
• Khi phân tích, cần sử dụng dẫn chứng tiêu biểu kết hợp với lí lẽ, nhận xét và đánh giá để làm rõ luận điểm.
• Có thể phân tích nội dung trước, nghệ thuật sau hoặc ngược lại, nhưng cần bảo đảm lập luận chặt chẽ, logic.
• Cuối phần thân bài, cần khái quát giá trị của tác phẩm và có thể mở rộng, liên hệ với các tác phẩm khác hoặc thực tế đời sống.
c) Phần kết bài:
Phần kết bài cần:
• Khẳng định lại chủ đề và những nét nghệ thuật tiêu biểu của tác phẩm.
• Nêu suy nghĩ, cảm xúc hoặc bài học rút ra cho bản thân.
• Đánh giá giá trị và sức sống của tác phẩm đối với người đọc.
8. Kết luận:
Một bài văn phân tích tác phẩm truyện đạt yêu cầu là bài viết có luận điểm rõ ràng, dẫn chứng phù hợp, phân tích sâu sắc nội dung và nghệ thuật, đồng thời thể hiện được cảm nhận, đánh giá cá nhân của người viết. Đây là cơ sở quan trọng giúp học sinh làm tốt dạng bài nghị luận văn học trong kì thi tuyển sinh vào lớp 10.
PHẦN 2. THỰC HÀNH LUYỆN TẬP
ĐỀ 1. Phân tích truyện “Làm bạn với bầu trời” (trích) của Nguyễn Nhật Ánh
