Đọc văn bản sau:
BỨC TRANH CỦA EM GÁI TÔI
Em gái tôi tên là Kiều Phương, nhưng tôi quen gọi nó là Mèo bởi vì mặt nó luôn bị chính nó bôi bẩn. Nó vui vẻ chấp nhận cái tên tôi tặng cho và hơn thế, còn dùng để xưng hô với bạn bè. Mèo rất hay lục lọi các đồ vật với một sự thích thú đến khó chịu.
– Này, em không để chúng nó yên được à?
Nó vênh mặt:
– Mèo mà lại! Em không phá là được…
Một hôm, tôi bắt gặp nó nhào một thứ bột gì đó đen sì, trông rất sợ, thỉnh thoảng lại bôi ra cổ tay. Trời ạ, thì ra nó chế thuốc vẽ. Thảo nào các đít xoong chảo bị nó cạo trắng cả. Tôi quyết định bí mật theo dõi em gái tôi. Sau khi có vẻ đã hài lòng, nó lôi trong túi ra bốn lọ nhỏ, cái màu đỏ, cái màu vàng, cái màu xanh lục… đều do nó tự chế. Nó đưa mắt canh chừng rồi lại nhét tất cả vào túi sau khi cho màu đen nhọ nồi vào một cái lọ còn bỏ không. Xong, nó vui vẻ chạy đi làm những việc bố mẹ tôi phân công, vừa làm vừa hát, có vẻ vui lắm.
Nhưng mọi bí mật của Mèo cuối cùng cũng bị bại lộ. Hôm đó chú Tiến Lê – hoạ sĩ, bạn thân của bố tôi – đưa theo bé Quỳnh đến chơi. Vớ được bạn gái, nó mừng quýnh[1] lên. Hai đứa lôi nhau ra vườn. Tại đây, Mèo đưa toàn bộ những bức tranh nó vẽ giấu ra cho bé Quỳnh xem. Chỉ thấy bé Quỳnh thỉnh thoảng lại reo lên khe khẽ. Lát sau, bé Quỳnh chạy vào thì thầm gì đó với chú Tiến Lê khiến chú phải xin phép bố tôi theo bé Quỳnh ra vườn.
Lúc đó, tôi đang mải mê với chiếc diều nên không biết có chuyện gì xảy ra. Chỉ thấy từ ngoài vườn trở vào, mặt chú Tiến Lê rạng rỡ lắm:
– Anh chị có phúc lớn rồi. Anh có biết con gái anh là một thiên tài hội hoạ không?
Chú trải sáu bức tranh do Mèo vẽ ra trước mặt bố tôi. Đến lượt bố tôi ngây người ra như không tin vào mắt mình.
– Con gái tôi vẽ đây ư? Chả lẽ lại đúng là nó, cái con Mèo hay lục lọi ấy!
Và ông không kìm được, ôm thốc Mèo lên:
– Ôi, con đã cho bố một bất ngờ quá lớn.
Mẹ tôi vừa về, kịp nghe và kịp chứng kiến tất cả, cũng không kìm được xúc động. Theo chú Tiến Lê thì những bức tranh của Mèo rất độc đáo, có thể đem đóng khung treo ở bất cứ phòng tranh nào. Bố mẹ tôi rất tin vào thẩm định [2] của chú Tiến Lê. Chú còn hứa sẽ giúp em gái tôi để nó phát huy tài năng.
Kể từ hôm đó, mặc dù mọi chuyện vẫn như cũ trong căn nhà của chúng tôi, nhưng tôi luôn luôn cảm thấy mình bất tài nên bị đẩy ra ngoài. Những lúc ngồi bên bàn học, tôi chỉ muốn gục xuống khóc.
Tôi chẳng tìm thấy ở tôi một năng khiếu gì. Và không hiểu vì sao tôi không thể thân với Mèo như trước kia được nữa. Chỉ cần một lỗi nhỏ ở nó là tôi gắt um lên.
Tôi quyết định làm một việc mà tôi vẫn coi khinh: xem trộm những bức tranh của Mèo. Dường như mọi thứ có trong ngôi nhà của chúng tôi đều được nó đưa vào tranh. Mặc dù nó vẽ bằng những nét to tướng, nhưng ngay cả cái bát múc cám lợn, sứt một miếng cũng trở nên ngộ nghĩnh. Con mèo vằn vào tranh, to hơn cả con hổ nhưng nét mặt lại vô cùng dễ mến. Có cảm tưởng nó biết mọi việc chúng tôi làm và lơ đi vì không chấp trẻ em.
Gấp lại những bức tranh của Mèo, tôi lén trút ra một tiếng thở dài…
Bố mẹ tôi hào hứng mua sắm cho em gái tôi tất cả những gì cần cho công việc vẽ. Chú Tiến Lê tặng “đồng nghiệp” hẳn một hộp màu ngoại xịn. Chỉ có mặt Mèo là không thay đổi. Lúc nào cũng lem nhem, bị tôi quát thì xịu xuống, miệng dẩu ra. Tôi từng thấy nó rất ngộ với vẻ mặt ấy. Nhưng đấy là trước kia. Bây giờ tôi cảm thấy nó như chọc tức tôi…
Rồi cả nhà – trừ tôi – vui như tết khi bé Phương, qua giới thiệu của chú Tiến Lê, được mời tham gia trại thi vẽ quốc tế. Luật của cuộc thi là thí sinh phải vẽ một bức tranh theo đề tài tự chọn ngay trước mắt ban giám khảo. Trước khi đi thi, nó có vẻ cứ hay xét nét[3] tôi, khiến tôi rất khó chịu. Nó nhập tâm lời dạy của chú Tiến Lê: “Cháu hãy vẽ cái gì thân thuộc nhất với cháu”.
Một tuần sau em gái tôi trở về trong vòng tay dang sẵn của cả bố và mẹ tôi: Bức tranh của nó được trao giải nhất. Nó lao vào ôm cổ tôi, nhưng tôi viện cớ đang dở việc đẩy nhẹ nó ra. Tuy thế, nó vẫn kịp thì thầm vào tai tôi: “Em muốn cả anh cùng đi nhận giải”.
Trong gian phòng lớn tràn ngập ánh sáng, những bức tranh của thí sinh treo kín bốn bức tường. Bố, mẹ tôi kéo tôi chen qua đám đông để xem bức tranh của Kiều Phương đã được đóng khung, lồng kính. Trong tranh, một chú bé đang ngồi nhìn ra ngoài cửa sổ, nơi bầu trời trong xanh. Mặt chú bé như toả ra một thứ ánh sáng rất lạ. Toát lên từ cặp mắt, tư thế ngồi của chú không chỉ sự suy tư mà còn rất mơ mộng nữa. Mẹ hồi hộp thì thầm vào tai tôi:
– Con có nhận ra con không?
Tôi giật sững người. Chẳng hiểu sao tôi phải bám chặt lấy tay mẹ. Thoạt tiên là sự ngỡ ngàng, rồi đến hãnh diện, sau đó là xấu hổ. Dưới mắt em tôi, tôi hoàn hảo đến thế kia ư? Tôi nhìn như thôi miên[4] vào dòng chữ đề trên bức tranh: “Anh trai tôi”. Vậy mà dưới mắt tôi thì…
– Con đã nhận ra con chưa? – Mẹ vẫn hồi hộp.
Tôi không trả lời mẹ vì tôi muốn khóc quá. Bởi vì nếu nói được với mẹ, tôi sẽ nói rằng: “Không phải con đâu. Đấy là tâm hồn và lòng nhân hậu của em con đấy”.
Chú thích:
[1] Mừng quá đến mức cuống quýt.
[2] Xem xét để xác định, quyết định (thẩm: xét kĩ).
[3] Để ý từng li từng tí ở người khác.
[4] Tác động vào tâm lí để thu hút hoàn toàn trạng thái tinh thần của người nào đó, khiến họ làm theo những yêu cầu của người điều khiển; ở đây có nghĩa là nhìn như bị thu hút tất cả tâm trí.
Nguồn: Tạ Duy Anh, Con dế ma, NXB Kim Đồng, Hà Nội, 1999)
Thực hiện các yêu cầu:
Câu 1. Truyện Bức tranh của em gái tôi được kể theo ngôi kể nào?
Câu 2. Vì sao nhân vật người anh trai lại gọi em gái mình là “Mèo”?
Câu 3. Khi được anh đặt cho cái tên “Mèo”, bé Kiều Phương có thái độ và phản ứng như thế nào?
Câu 4. Bé Kiều Phương có tài năng gì? Ai là người đầu tiên phát hiện và khẳng định tài năng ấy?
Câu 5. Sau khi tài năng của bé Kiều Phương được phát hiện, tâm trạng và thái độ của người anh đã thay đổi ra sao?
Câu 6. Qua việc miêu tả những bức tranh của Mèo, em hãy nhận xét về thế giới nghệ thuật và tâm hồn của nhân vật Kiều Phương.
Câu 7. Hình ảnh “anh trai” trong bức tranh của Kiều Phương được miêu tả như thế nào? Qua đó, em cảm nhận được điều gì về cách nhìn của Mèo đối với anh?
Câu 8. Vì sao khi đứng trước bức tranh “Anh trai tôi”, nhân vật “tôi” lại có những cảm xúc đan xen: ngỡ ngàng – hãnh diện – xấu hổ?
Câu 9. Theo em, nhan đề truyện “Bức tranh của em gái tôi” có ý nghĩa gì?
Câu 10. Từ câu chuyện của nhân vật “tôi”, em rút ra bài học gì về cách ứng xử với người thân trong gia đình?
Câu 11. Em hãy chỉ ra một chi tiết trong truyện khiến em xúc động nhất và nêu lí do.
Câu 12. Nếu là nhân vật “tôi”, em sẽ cư xử với em gái mình như thế nào khi biết em có tài năng đặc biệt?
Câu 13. Qua văn bản, nhà văn muốn gửi gắm đến người đọc thông điệp gì?
Câu 14. Viết đoạn văn khoảng 200 chữ, phân tích ý nghĩa nội dung chủ đề và đặc sắc nghệ thuật của truyện Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh)
* GỢI Ý TRẢ LỜI:
Câu 1. Truyện Bức tranh của em gái tôi được kể theo ngôi kể nào?
– Truyện được kể theo ngôi thứ nhất, người kể chuyện là nhân vật “tôi” (người anh trai).
Câu 2. Vì sao nhân vật người anh trai lại gọi em gái mình là “Mèo”?
– Vì khuôn mặt Kiều Phương thường xuyên bị chính em bôi bẩn, lem nhem màu vẽ nên người anh đặt cho em cái tên là “Mèo”.
Câu 3.Khi được anh đặt cho cái tên “Mèo”, bé Kiều Phương có thái độ và phản ứng như thế nào?
– Kiều Phương vui vẻ chấp nhận cái tên anh trai đặt cho, thậm chí còn dùng tên ấy để xưng hô với bạn bè, thể hiện sự hồn nhiên, vô tư.
Câu 4. Bé Kiều Phương có tài năng gì? Ai là người đầu tiên phát hiện và khẳng định tài năng ấy?
– Kiều Phương có tài năng hội họa đặc biệt, vẽ tranh độc đáo, giàu cảm xúc.
– Chú Tiến Lê – họa sĩ, bạn thân của bố là người đầu tiên phát hiện và khẳng định tài năng ấy.
Câu 5. Sau khi tài năng của bé Kiều Phương được phát hiện, tâm trạng và thái độ của người anh đã thay đổi ra sao?
– Người anh:
• Cảm thấy mình bất tài, bị đẩy ra ngoài.
• Buồn bã, tự ti, nhiều lúc muốn gục xuống khóc.
• Không còn thân thiết với Mèo như trước, dễ cáu gắt.
• Ghen tị, khó chịu, chỉ một lỗi nhỏ của em cũng gắt um lên.
→ Điều đó cho thấy tâm lí ích kỉ, mặc cảm và đố kị của người anh.
Câu 6.Qua việc miêu tả những bức tranh của Mèo, em hãy nhận xét về thế giới nghệ thuật và tâm hồn của nhân vật Kiều Phương.
– Thế giới nghệ thuật: Gần gũi, quen thuộc, xuất phát từ những sự vật bình dị trong gia đình và cuộc sống hằng ngày.
– Tâm hồn: Trong sáng, hồn nhiên, giàu yêu thương, nhìn cuộc sống bằng ánh mắt nhân hậu và bao dung.
Câu 7. Hình ảnh “anh trai” trong bức tranh của Kiều Phương được miêu tả như thế nào? Qua đó, em cảm nhận được điều gì về cách nhìn của Mèo đối với anh?
– Miêu tả hình ảnh anh trai trong tranh:
• Một chú bé ngồi nhìn ra ngoài cửa sổ, bầu trời trong xanh → gợi ước mơ.
• Khuôn mặt tỏa ra ánh sáng lạ → niềm tin, vẻ đẹp nội tâm.
• Ánh mắt suy tư nhưng mơ mộng → giàu cảm xúc.
→ Cách nhìn của Mèo: Luôn yêu thương, trân trọng, ngưỡng mộ và tự hào về anh trai, dù ngoài đời anh chưa hoàn hảo.
Câu 8. Vì sao khi đứng trước bức tranh “Anh trai tôi”, nhân vật “tôi” lại có những cảm xúc đan xen: ngỡ ngàng – hãnh diện – xấu hổ?
– Ngỡ ngàng: Vì không ngờ em gái lại vẽ chính mình.
– Hãnh diện: Vì bức tranh đạt giải cao và được trưng bày trang trọng.
– Xấu hổ: Vì nhận ra sự ích kỉ, ghen tị và thiếu yêu thương của bản thân đối với em.
Câu 9. Theo em, nhan đề truyện “Bức tranh của em gái tôi” có ý nghĩa gì?
– Ý nghĩa nhan đề:
• Khẳng định tài năng hội họa của Kiều Phương.
• Là chi tiết trung tâm giúp người anh nhận ra sự nhỏ nhen của bản thân.
• Thể hiện sự thức tỉnh, hối hận và tự hoàn thiện nhân cách của người anh.
Câu 10. Từ câu chuyện của nhân vật “tôi”, em rút ra bài học gì về cách ứng xử với người thân trong gia đình?
→ Cần:
• Yêu thương, thấu hiểu và cảm thông.
• Biết tự hào, tôn trọng khả năng của người thân.
• Biết sửa sai khi nhận ra lỗi lầm của mình.
Câu 11. Chỉ ra một chi tiết trong truyện khiến em xúc động nhất và nêu lí do.
– Chi tiết: Câu nói của người anh: “Không phải con đâu. Đấy là tâm hồn và lòng nhân hậu của em con đấy”, vì:
• Khẳng định vẻ đẹp tâm hồn Kiều Phương.
• Thể hiện sự thức tỉnh sâu sắc và hối hận chân thành của người anh.
Câu 12. Nếu là nhân vật “tôi”, em sẽ cư xử với em gái mình như thế nào khi biết em có tài năng đặc biệt?
– Em sẽ:
• Vui mừng, trân trọng và ủng hộ em.
• Quan tâm, yêu thương, nhường nhịn.
• Tạo điều kiện để em phát triển tài năng.
Câu 13. Qua văn bản, nhà văn muốn gửi gắm đến người đọc thông điệp gì?
– Thông điệp: Hãy biết yêu thương, trân trọng, tự hào về những người thân yêu; biết nhìn lại bản thân, sửa chữa lỗi lầm, sống nhân ái, bao dung với người khác.
Câu 14. Viết đoạn văn khoảng 200 chữ, phân tích ý nghĩa nội dung chủ đề và đặc sắc nghệ thuật của truyện Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh)
* Gợi ý làm bài:
1. Mở đoạn:
– Giới thiệu tác phẩm Bức tranh của em gái tôi của Tạ Duy Anh.
– Nêu khái quát giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện.
2. Thân đoạn:
a. Ý nghĩa nội dung chủ đề
– Truyện ca ngợi tâm hồn trong sáng, nhân hậu, giàu yêu thương của nhân vật Kiều Phương.
– Qua diễn biến tâm lí người anh, tác phẩm phê phán sự ích kỉ, đố kị, đồng thời khẳng định khả năng tự nhận thức, thức tỉnh và hoàn thiện nhân cách của con người.
– Gửi gắm thông điệp: cần biết yêu thương, trân trọng người thân, sống bao dung, chân thành trong gia đình và cuộc sống.
b. Đặc sắc nghệ thuật
– Truyện được kể ở ngôi kể thứ nhất giúp câu chuyện chân thực, giàu cảm xúc.
– Miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế, đặc biệt là sự chuyển biến nội tâm của người anh.
– Chi tiết, hình ảnh mang tính biểu tượng (bức tranh “Anh trai tôi”) tạo chiều sâu tư tưởng.
– Ngôn ngữ kể chuyện giản dị, trong sáng, giàu sức gợi.
3. Kết đoạn:
– Khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc và sức hấp dẫn nghệ thuật của truyện.
– Nêu ý nghĩa giáo dục của tác phẩm đối với người đọc, đặc biệt là học sinh.
