Biện pháp nói giảm, nói tránh
I. Nói giảm, nói tránh là gì?
– Nói giảm, nói tránh là biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, nhằm làm giảm mức độ đau buồn, nặng nề, ghê sợ hoặc tránh sự thô tục, thiếu lịch sự trong lời nói.
II. Tác dụng
Sử dụng biện pháp nói giảm, nói tránh nhằm:
- Tránh gây cảm giác đau buồn, ghê sợ, nặng nề cho người nghe.
- Tránh cách nói thô tục, thiếu lịch sự.
- Thể hiện sự tế nhị, lịch sự, tôn trọng đối với người nghe hoặc người được nói đến.
- Làm cho lời nói trở nên nhẹ nhàng, mềm mại, phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp.
III. Cách sử dụng
Nói giảm, nói tránh thường được thực hiện bằng những cách sau:
1. Dùng từ ngữ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa có sắc thái nhẹ nhàng hơn
- Chết → mất, qua đời, từ trần, hi sinh…
- Già → cao tuổi, có tuổi…
- Xấu → chưa được đẹp, không được đẹp lắm…
Ví dụ:
- Ông tôi đã qua đời cách đây hai năm.
→ Cách nói qua đời nhẹ nhàng, tế nhị hơn chết.
2. Dùng cách nói phủ định từ ngữ mang sắc thái quá mạnh
- Xấu → không được đẹp lắm.
- Lười → chưa thật chăm chỉ.
- Dốt → chưa hiểu bài, chưa nắm được kiến thức.
Ví dụ:
- Bài viết của bạn chưa được tốt lắm.
→ Cách nói này giúp người nghe dễ tiếp nhận lời nhận xét hơn.
3. Dùng cách nói vòng, cách diễn đạt uyển chuyển
Thay vì nói trực tiếp một điều có thể gây đau buồn, khó chịu hoặc thiếu tế nhị, người nói lựa chọn cách diễn đạt gián tiếp, nhẹ nhàng hơn.
Ví dụ:
- Bà cụ đã về với tổ tiên.
→ Cách nói này tránh diễn đạt trực tiếp việc bà cụ đã chết.
4. Dùng cách nói trang trọng, lịch sự phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp
Trong những hoàn cảnh cần sự trang trọng, người nói có thể lựa chọn những từ ngữ thể hiện sự tôn trọng thay cho cách nói thông thường.
Ví dụ:
- Cụ đã từ trần.
→ Từ trần là cách nói trang trọng, lịch sự thay cho chết.
* Lưu ý khi sử dụng:
- Cần lựa chọn cách nói phù hợp với đối tượng, hoàn cảnh và mục đích giao tiếp.
- Không nên lạm dụng nói giảm, nói tránh khiến lời nói trở nên mơ hồ, khó hiểu hoặc làm người nghe không nắm được thông tin cần thiết.
- Nói giảm, nói tránh cần hướng đến sự tế nhị, lịch sự và tôn trọng, không nên dùng để che giấu sự thật hoặc né tránh trách nhiệm.
IV. Cách nhận biết
Khi gặp một cách diễn đạt có dấu hiệu không nói trực tiếp điều dễ gây đau buồn, nặng nề, ghê sợ hoặc thô tục mà thay bằng một cách nói nhẹ nhàng, tế nhị, uyển chuyển hơn, có thể xác định đó là biện pháp nói giảm, nói tránh.
III. LUYỆN TẬP.
Câu 1: Điền các từ ngữ nói giảm nói tránh sau đây vào chỗ trống /…/: đi nghỉ, khiếm thị, chia tay nhau, có tuổi, đi bước nữa.
a) Khuya rồi, mời bà /../
b) Cha mẹ em /…/ từ ngày em còn rất bé, em về ở với bà ngoại.
c) Đây là lớp học cho trẻ em /…/
d) Mẹ đã /…/ rồi, nên chú ý giữ gìn sức khỏe.
e) Cha nó mất, mẹ nó /…/, nên chú rất thương nó.
Trả lời:
a) Đi nghỉ.
b) Chia tay nhau.
c) Khiếm thị.
d) Có tuổi.
e) Đi bước nữa.
Câu 2. Trong mỗi cặp câu dưới đây, câu nói có sử dụng cách nói giảm nói tránh.
a1) Anh phải hòa nhã với bạn bè!
a2) Anh nên hòa nhã với bạn bè!
b1) Anh ra khỏi phòng tôi ngay!
b2) Anh không nên ở đây nữa!
c1) Xin đừng hút thuốc trong phòng!
c2) Cấm hút thuốc trong phòng!
d1) Nó nói như thế là thiếu thiện chí.
d2) Nó nói như thế là ác ý.
e1) Hôm qua em hỗn với anh, em xin anh thứ lỗi.
e2) Hôm qua em có lỗi với anh, em xin anh thứ lỗi.
Trả lời:
– Câu có sử dụng biện pháp nói giảm, nói tránh: a2, b2, c1, d1, e2
Câu 3. Hãy vận dụng cách nói giảm nói tránh để đặt năm câu đánh giá trong những trường hợp khác nhau.
Trả lời:
1. Anh lười học quá! → Anh học không được siêng lắm!
2. Hành động của anh xấu → Hành dộng của anh không được đẹp.
3. Con người anh nông cạn → Con người anh chưa được sâu sắc lắm.
4. Anh học còn kém lắm → Anh cần phải cố gắng học hơn nữa.
5. Lời nói của anh đầy ác ý→ Lời nói của anh thiếu thiện chí.
Câu 4. Việc sử dụng cách nói giảm nói tránh là tùy thuộc vào tình huống giao tiếp. Trong trường hợp nào thì không nên dùng cách nói giảm nói tránh.
Trả lời:
– Nói giảm nói tránh là một biện pháp tu từ nhưng tùy thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp để sử dụng hợp lý biện pháp này. Những tình huống cần nói thẳng thắn, nói đúng bản chất vấn đề thì không được nói giảm nói tránh.