Phân tích truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao | Nội dung, chủ đề và đặc sắc nghệ thuật
* Dàn bài chi tiết:
I. Mở bài:
– Giới thiệu nhà văn Nam Cao: Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc, một nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn trong nền văn học dân tộc. Trước cách mạng tháng Tám 1945, các sáng tác của nhà văn chủ yếu tập trung vào hai đề tài người nông dân và người trí thức bị đói nghèo vùi dập.
– Giới thiệu tác phẩm: Truyện ngắn “Lão Hạc” là tác phẩm tiêu biểu của nhà văn viết về người nông dân. Nhan đề “Lão Hạc” được đặt theo nhân vật chính của tác phẩm. Với ngòi bút khắc họa nhân vật tinh tế, cách kể chuyện đặc sắc, tình tiết hấp dẫn, truyện đã khắc họa cảm động về số phận đau khổ và phẩm chất cao đẹp của người nông dân trong xã hội cũ.
II. Thân bài:
1. Nêu ngắn gọn nội dung chính của tác phẩm:
– Ông giáo (nhân vật “tôi”) kể về cuộc đời số phận của người nông dân có tên là Lão Hạc. Truyện xoay quanh tình cảnh của lão Hạc với nhiều chi tiết khá xót xa về những ngày tháng cuối của cuộc đời lão. Lão Hạc là một người nông dân nghèo, vợ mất sớm, con trai vì nghèo mà không lấy được vợ nên phẫn chí xin đi mộ phu đồn điền cao su, một mình lão Hạc thui thủi, bầu bạn với cậu Vàng, vốn là con chó mà người con trai từng nuôi. Sau khi bán chó, lão Hạc tính trước tương lai khi gửi gắm ông giáo tiền bạc và trông nom nhà cửa. Cuối cùng lão Hạc tự tử bằng bả chó để lại nhiều xót xa, ngậm ngùi cho ông giáo.
2. Nêu chủ đề của tác phẩm: Thông qua hình tượng lão Hạc, truyện ngắn đã thể hiện số phận đau thương của người nông dân trong xã hội cũ và phẩm chất cao quý, tiềm tàng của họ. Đồng thời, truyện còn cho thấy tấm lòng yêu thương, trân trọng đối với người nông dân.
3. Phân tích nội dung qua nhân vật lão Hạc.
– Truyện ngắn phản ánh số phận bất hạnh của người nông dân trong xã hội cũ. Nhân vật lão Hạc là hiện thân cho số phận bi thảm của người nông dân trước cách mạng tháng Tám:
+ Nỗi khổ về vật chất: Vì nghèo mà không có tiền cưới vợ cho con để con phẫn chí đi làm đồn điền cao su mấy năm chưa về. Không có việc làm, bão gió mất mùa đói kém, lão ăn hết tiền dành dụm, thậm chí chế được gì ăn đó và sau đó tìm đến cái chết.
+ Nỗi khổ về tinh thần: Lão luôn đau khổ, dằn vặt lương tâm. Không chỉ là miếng ăn, hơn thế đó là nỗi đau mất con. Đó là nỗi buồn của một con người phải sống trong cảnh tuổi già, cô độc được biểu hiện qua những lời nói, cách cư xử của lão với một con chó.
+ Cái chết đau đớn, thê thảm, bất ngờ: Lão xin bả chó của Binh Tư để kết thúc cuộc đời trong đau đớn, vật vã.
→ Qua cuộc đời bất hạnh của nhân vật lão Hạc, tác giả phản ánh số phận đầy bi thảm, đau thương của người nông dân trong xã hội cũ. Từ đó, tác giả bộc lộ niềm thương cảm, xót xa cho số phận đau khổ của họ.
– Không chỉ phản ánh số phận bất hạnh, truyện còn ngợi ca những phẩm chất vô cùng cao đẹp của người nông dân dù có bị cái đói nghèo đẩy vào đường cùng. Lão Hạc lại là người nông dân có bao phẩm chất tốt đẹp như hiền lành, chất phác, vị tha, nhân hậu, thương con vô bờ, có nhân cách sáng trong, lương thiện:
+ Lão Hạc hiện lên là người giàu lòng nhân hậu, nghĩa tình: Cách lão chăm chút, đối xử với cậu Vàng, tâm trạng đau đớn, xót xa, dằn vặt của lão sau khi bán cậu Vàng: cảm thấy tội lỗi, tệ bạc, xót xa, ân hận vì đã lừa một con chó
+ Lão Hạc là người cha có tình thương con sâu nặng: Lão luôn nuôi hi vọng ngày con trở về, rồi tìm đến cái chết để giữa trọn mảnh vườn cho con.
+ Lão Hạc là người giàu lòng tự trọng và nhân cách lương thiện, cao cả:
++ Trong lúc đói kém, phải ăn sung, ăn khoai, ăn ốc, lão vẫn từ chối sự giúp đỡ của ông giáo.
++ Gửi ông giáo tiền để nhờ cậy dân làng lo ma chay khi lão mất.
++ Tìm đến cái chết để giữ trọn tình thương con và lòng tự trọng của mình.
→ Tác giả ngợi ca, trân trọng vẻ đẹp của người nông dân khi bị đẩy vào bước đường cùng.
– Qua nhân vật ông giáo, tác giả đã bộc lộ tình cảm, thái độ của mình với nhân vật lão Hạc cũng như với người nông dân nghèo:
+ Thoạt đầu nhân vật ông giáo có vẻ dửng dưng, thờ ơ khi nghe chuyện lão Hạc muốn bán chó và tâm sự về con trai. Sau đó là cảm thông, muốn chia sẻ giúp đỡ lúc thấy lão Hạc đau đớn vì bán chó “tôi muốn ôm choàng lấy lão mà òa lên khóc”. Trăn trở, xót xa khi thấy lão Hạc từ chối sự giúp đỡ.
+ Ông giáo nghi ngờ, thất vọng khi nghe Binh Tư kể chuyện lão Hạc xin bả chó. Và sau đó ông giáo thương cảm, xót xa khi chứng kiến cái chết của lão Hạc và nguyện làm theo những mong muốn của lão Hạc để lão ra đi được nhẹ lòng.
– Ông giáo chính là bóng dáng của nhà văn Nam Cao, bày tỏ tình cảm của mình dành cho những người nông dân trước cách mạng:
+ Tác giả xót xa, thương cảm cho số phận bi thảm của họ.
+ Tố cáo xã hội phong kiến nửa thực dân với chính sách áp bức tàn bạo đẩy người nông dân vào bước đường cùng
+ Trân trọng ngợi ca vẻ đẹp tiềm ẩn của người nông dân trong hoàn cảnh khốn cùng: nhân hậu, nghĩa tình, tự trọng, thương con, … Đồng cảm với ước mơ chính đáng của họ.
3. Phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm:
– Tuyện trần thuật bằng ngôi thứ nhất, nhân vật kể chuyện được chọn là nhân vật ông giáo, người chứng kiến câu chuyện từ đầu đến cuối, và đây cũng là nhân vật thân thiết với lão Hạc, bởi vậy câu chuyện được kể sẽ rất chân thực, tin cậy, vừa kể vừa bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc về câu chuyện của Lão Hạc.
– Kết hợp linh hoạt tự sự với một số phương thức biểu đạt khác. Những đoạn văn miêu tả hiếm hoi trong thiên truyện lại rất ngắn, chỉ vài câu nhưng lại đạt đến độ cô đọng và hiệu quả nghệ thuật cao. Điển hình là cái đoạn miêu tả nỗi đau đớn dồn nén của lão hạc khi phải bán chó hay đoạn miêu tả cái chết của lão Hạc.
– Xây dựng nhân vật sinh động, khắc họa tâm lí nhân vật tinh tế. Nhân vật lão Hạc được hiện lên qua nhiều phương diện như ngoại hình, hành động, lời nói, nhưng đặc biệt qua diễn biến tâm lí giằng co, phức tạp.
– Cốt truyện độc đáo: từ những sự việc tưởng như vụn vặt, tác giả tạo nên sức hấp dẫn cho câu chuyện (từ việc làng mất vé sợi, lão Hạc bán chó, đến việc lão Hạc nhờ ông giáo coi sóc mảnh vườn, việc xin bả chó, và cuối cùng là cái chết thê thảm).
– Kết thúc bất ngờ, để lại nhiều suy ngẫm nơi người đọc. Cái chết bi thảm, một cái chết đau đớn vật vã, nó phản ánh phương diện đáng buồn. Cuộc sống, những con người lương thiện lại phải luôn chịu đau khổ, thậm chí là tột cùng, đau khổ
III. Kết bài:
– Truyện ngắn Lão Hạc phản ánh chân thực và sâu sắc bi kịch của người nông dân nghèo trong xã hội cũ – đó là bi kịch của sự đói nghèo, cô đơn và bế tắc. Nhân vật Lão Hạc là hình ảnh điển hình cho người nông dân lương thiện, giàu lòng tự trọng, nhưng phải chịu nhiều đau khổ vì hoàn cảnh sống tàn nhẫn. Qua đó, Nam Cao thể hiện tình thương yêu sâu sắc với người nông dân và lên án xã hội bất công đã đẩy con người vào cảnh cùng quẫn. Tác phẩm đồng thời ca ngợi vẻ đẹp đạo đức, lòng tự trọng, tình cha con thiêng liêng của người lao động nghèo.
* Bài văn tham khảo:
Phân tích truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao
Nam Cao là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Ông không chỉ là nhà văn hiện thực xuất sắc mà còn là một nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn, luôn đau đáu trước số phận của những con người bé nhỏ, bất hạnh trong xã hội cũ. Trước cách mạng, sáng tác của Nam Cao tập trung chủ yếu vào hai đề tài lớn: người nông dân nghèo khổ và người trí thức tiểu tư sản bị đói nghèo, bế tắc vùi dập. Trong mảng đề tài viết về người nông dân, truyện ngắn Lão Hạc được xem là một tác phẩm tiêu biểu, thể hiện sâu sắc cả giá trị hiện thực lẫn giá trị nhân đạo trong văn chương Nam Cao.
Truyện ngắn Lão Hạc được kể qua lời của ông giáo – một trí thức nghèo, hàng xóm thân thiết với lão Hạc. Qua lời kể ấy, người đọc dần dõi theo cuộc đời đầy bất hạnh của một người nông dân già nua, cô độc. Lão Hạc là người nông dân nghèo, vợ mất sớm, con trai vì nghèo không cưới được vợ nên phẫn chí bỏ đi làm phu đồn điền cao su. Ở nhà chỉ còn một mình lão lủi thủi sớm hôm, bầu bạn với cậu Vàng – con chó kỉ vật của người con trai để lại. Cuộc sống túng quẫn, đói nghèo dồn ép khiến lão buộc phải bán cậu Vàng trong nỗi đau đớn, dằn vặt. Trước khi chết, lão gửi ông giáo số tiền dành dụm và nhờ trông nom mảnh vườn cho con, rồi tìm đến cái chết dữ dội bằng bả chó. Cái chết ấy khép lại cuộc đời lão Hạc, nhưng mở ra trong lòng người đọc biết bao xót xa, day dứt.
Thông qua hình tượng nhân vật lão Hạc, truyện ngắn đã phản ánh sâu sắc số phận đau thương của người nông dân trong xã hội cũ, đồng thời ngợi ca những phẩm chất cao đẹp, đáng trân trọng của họ. Qua đó, Nam Cao bày tỏ một tấm lòng nhân đạo sâu sắc đối với những con người nghèo khổ, bất hạnh.
Trước hết, Lão Hạc là bức tranh chân thực phản ánh số phận bất hạnh của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám. Lão Hạc là hiện thân cho những nỗi khổ chồng chất cả về vật chất lẫn tinh thần mà người nông dân phải gánh chịu trong xã hội phong kiến nửa thực dân.
Về phương diện vật chất, cuộc sống của lão Hạc là chuỗi ngày đói nghèo, túng quẫn triền miên. Vì nghèo, lão không có tiền cưới vợ cho con, khiến con trai phẫn chí bỏ đi đồn điền cao su – một nơi được xem như “địa ngục trần gian”. Tuổi già của lão không ruộng vườn, không việc làm ổn định, lại gặp cảnh mất mùa, bão gió, đói kém. Lão phải ăn dần vào số tiền dành dụm cho con, rồi đến mức “chế được gì ăn nấy”: ăn khoai, ăn sung, ăn ốc, ăn rễ cây. Cuộc sống ngày càng bế tắc, cái đói dồn lão đến bước đường cùng, không còn lối thoát.
Không chỉ khổ về vật chất, lão Hạc còn phải chịu đựng nỗi đau tinh thần sâu sắc. Lão sống trong cảnh tuổi già cô độc, vợ mất sớm, con trai biệt tích nơi đồn điền xa xôi. Nỗi nhớ con, thương con luôn day dứt trong lòng lão. Tình cảnh ấy khiến lão gửi gắm tình yêu thương vào cậu Vàng – con chó như người thân, như đứa con nhỏ bầu bạn sớm hôm. Khi buộc phải bán cậu Vàng, lão Hạc đau đớn, ân hận, dằn vặt đến tột cùng. Lão khóc như một đứa trẻ, tự trách mình đã “lừa một con chó”. Qua đó, Nam Cao đã khắc họa sâu sắc nỗi đau tinh thần của một con người lương thiện, giàu tình cảm nhưng bị hoàn cảnh nghiệt ngã đẩy vào bi kịch.
Đỉnh điểm của bi kịch ấy là cái chết đau đớn, thê thảm của lão Hạc. Lão xin bả chó của Binh Tư để kết thúc cuộc đời mình trong đau đớn, vật vã. Cái chết bất ngờ ấy không chỉ khiến ông giáo bàng hoàng, xót xa mà còn gây ám ảnh mạnh mẽ cho người đọc. Qua cái chết của lão Hạc, Nam Cao đã tố cáo xã hội tàn nhẫn, bất công đã đẩy người nông dân lương thiện vào con đường chết.
Tuy nhiên, Lão Hạc không chỉ dừng lại ở việc phản ánh số phận bất hạnh của người nông dân mà còn là khúc ca ngợi ca những phẩm chất cao đẹp của họ, ngay cả khi bị cái đói, cái nghèo dồn đến bước đường cùng.
Lão Hạc hiện lên trước hết là một người giàu lòng nhân hậu, nghĩa tình. Tình cảm lão dành cho cậu Vàng không chỉ là tình cảm với một con vật nuôi mà là sự gắn bó máu thịt, chan chứa yêu thương. Lão chăm sóc cậu Vàng như con, trò chuyện, tâm sự cùng nó. Sau khi bán chó, lão đau đớn, ân hận, dằn vặt đến mức tự coi mình là kẻ tệ bạc. Điều đó cho thấy tấm lòng nhân hậu, giàu tình cảm của một người nông dân nghèo nhưng không nghèo nhân cách.
Lão Hạc còn là người cha có tình thương con sâu nặng. Suốt cuộc đời, lão sống vì con, chắt chiu từng đồng để dành cho con trai. Mảnh vườn nhỏ đối với lão không chỉ là tài sản mà còn là hi vọng, là tương lai của con. Chính vì muốn giữ trọn mảnh vườn cho con, lão đã chọn cái chết để không phải tiêu vào số tiền dành dụm ấy. Cái chết của lão Hạc, vì thế, là một sự hi sinh thầm lặng, đau đớn nhưng đầy cao cả của tình phụ tử.
Đặc biệt, lão Hạc là người giàu lòng tự trọng và có nhân cách lương thiện đáng quý. Trong cảnh đói kém cùng cực, lão vẫn nhất quyết từ chối sự giúp đỡ của ông giáo, không muốn mang ơn ai. Trước khi chết, lão gửi tiền nhờ ông giáo lo ma chay, không để phiền lụy đến làng xóm. Lão chấp nhận cái chết đau đớn để giữ trọn lòng tự trọng, để sống và chết như một con người lương thiện. Qua đó, Nam Cao đã trân trọng và ngợi ca vẻ đẹp tiềm ẩn trong tâm hồn người nông dân nghèo.
Bên cạnh nhân vật lão Hạc, nhân vật ông giáo cũng góp phần thể hiện rõ tư tưởng nhân đạo của tác giả. Qua diễn biến tâm lí của ông giáo – từ dửng dưng, cảm thông, trăn trở, nghi ngờ đến xót xa, thấu hiểu – người đọc nhận ra bóng dáng của chính Nam Cao. Ông giáo là người biết đau cùng nỗi đau của lão Hạc, biết suy ngẫm về số phận con người. Qua nhân vật này, Nam Cao bày tỏ sự xót thương sâu sắc đối với người nông dân, đồng thời tố cáo xã hội phong kiến nửa thực dân đã chà đạp lên quyền sống của họ.
Truyện được kể theo ngôi thứ nhất qua lời ông giáo, tạo cảm giác chân thực, tin cậy, đồng thời cho phép tác giả bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc và triết lí nhân sinh. Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế, sâu sắc, đặc biệt là những diễn biến nội tâm phức tạp của lão Hạc. Cốt truyện giản dị nhưng chặt chẽ, kết thúc bất ngờ, ám ảnh, để lại nhiều suy ngẫm cho người đọc.
Đặc biệt, cái kết bất ngờ với cái chết dữ dội của lão Hạc không chỉ gây ám ảnh mạnh mẽ cho người đọc mà còn mở ra nhiều suy ngẫm sâu xa về số phận con người lương thiện trong xã hội cũ. Chính kết thúc ấy đã nâng tác phẩm từ một câu chuyện thương tâm cá nhân trở thành một bản cáo trạng đanh thép đối với xã hội tàn nhẫn, đồng thời làm nổi bật giá trị nhân đạo sâu sắc trong sáng tác của Nam Cao.
Lão Hạc là một truyện ngắn giàu giá trị hiện thực và nhân đạo, thể hiện sâu sắc tài năng và tấm lòng của Nam Cao. Qua hình tượng lão Hạc, nhà văn không chỉ phản ánh số phận đau thương của người nông dân trong xã hội cũ mà còn khẳng định vẻ đẹp nhân cách cao quý của họ. Tác phẩm để lại trong lòng người đọc niềm thương cảm sâu sắc và những suy ngẫm lâu dài về con người và cuộc đời.
