Vì sao người tử tế như Lão Hạc không thể sống?
Lão Hạc là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất cho bi kịch của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Cái chết của lão không phải là sự lựa chọn bồng bột hay yếu đuối, mà là kết cục tất yếu của một con người bị hoàn cảnh nghèo đói, bế tắc dồn đến đường cùng, trong khi vẫn quyết giữ vững nhân phẩm, lòng tự trọng và tình phụ tử thiêng liêng. Qua cái chết đau đớn của Lão Hạc, Nam Cao đã tố cáo sâu sắc xã hội thực dân phong kiến mục ruỗng đã vắt kiệt sức sống của những người nông dân lương thiện.
Nguyên nhân trực tiếp đẩy Lão Hạc đến cái chết trước hết là cảnh nghèo đói cùng quẫn. Lão mất hết tài sản, không còn khả năng lao động, sống lay lắt qua ngày bằng những củ khoai, củ sắn, thậm chí phải ăn khoai sống để cầm hơi. Trong cảnh nghèo túng ấy, việc bán cậu Vàng – con chó mà lão coi như người thân – là nỗi đau lớn nhất. Đó không chỉ là bán đi một con vật nuôi, mà là bán đi kỷ vật duy nhất gắn với đứa con trai đang tha hương nơi đồn điền. Sau cái bán ấy, Lão Hạc rơi vào trạng thái bế tắc hoàn toàn, không còn điểm tựa tinh thần để tiếp tục sống.
Tuy nhiên, nếu chỉ vì nghèo đói, Lão Hạc chưa chắc đã chọn cái chết. Điều khiến lão không thể sống tiếp chính là lòng tự trọng cao độ. Lão không muốn ăn xin, không muốn phiền lụy hay sống nhờ vào sự thương hại của người khác. Lão thà chết còn hơn sống nhục nhã, tha hóa như Binh Tư – người cũng nghèo nhưng đã chọn con đường trộm cắp để tồn tại. Với Lão Hạc, giữ trọn nhân cách còn quan trọng hơn việc kéo dài sự sống.
Bên cạnh đó, tình phụ tử sâu nặng là một nguyên nhân quan trọng dẫn đến quyết định tự kết liễu đời mình. Lão quyết tâm giữ lại mảnh vườn – tài sản cuối cùng – để dành cho con trai, dù bản thân phải chịu đói khát. Lão không cho phép mình xâm phạm đến phần tài sản ấy. Cái chết bằng bả chó cũng mang ý nghĩa như một lời “tạ tội” với cậu Vàng: lão chọn cách chết đau đớn để tự trừng phạt mình, để nỗi đau thể xác tương xứng với nỗi đau tinh thần khi buộc phải bán đi con chó mà lão yêu thương.
Sâu xa hơn, cái chết của Lão Hạc là biểu hiện rõ nét cho sự bế tắc của xã hội đương thời. Xã hội thực dân phong kiến không cho người nông dân lương thiện một con đường sống đúng nghĩa. Họ bị đẩy vào cảnh nghèo đói, bị bóc lột đến tận cùng, buộc phải lựa chọn giữa sống nhục nhã hoặc cái chết. Lão Hạc đã chọn cái chết để bảo toàn phẩm giá, qua đó lên án mạnh mẽ một xã hội vô nhân đạo.
Cái chết của Lão Hạc mang ý nghĩa bi kịch sâu sắc. Đó là bi kịch của người nông dân bị xã hội hủy hoại, đồng thời cũng là biểu hiện của sự cao thượng, trong sáng, giàu lòng tự trọng và tình phụ tử thiêng liêng. Qua nhân vật này, Nam Cao đã dành cho người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám một sự trân trọng sâu sắc, đồng thời để lại cho người đọc nỗi day dứt về giá trị của nhân phẩm con người trong một xã hội bất công.
Xem văn bản: LÃO HẠC (Nam Cao)
