* Dàn bài chi tiết:

I. MỞ BÀI:

– Giới thiệu tác phẩm, tác giả: Đôi bàn tay mẹ là sáng tác tiêu biểu của nhà thơ Trương Trọng Nghĩa.

– Khái quát nội dung và nghệ thuật tác phẩm: Với ngôn ngữ giản dị, hình ảnh chân thực, cảm xúc chân thành, tác phẩm ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng, sâu nặng, gợi lên những ký ức thân thương của làng quê Việt Nam, qua đó thể hiện sự trân trọng, lòng biết ơn sâu sắc của tác giả đối với những hi sinh thầm lặng của người mẹ.

II. THÂN ĐOẠN

1. Phân tích nội dung – chủ đề bài thơ

a. Vẻ đẹp hình ảnh, từ ngữ, chi tiết nổi bật

– Hình ảnh đôi bàn tay mẹ hiện lên qua cảm nhận bằng khứu giác: Mùi bùn non, mùi khét nắng, mùi khói rơm rạ, mùi gạo mới, mùi dầu phong thấp…

→ Những mùi hương quen thuộc của làng quê và lao động nông nghiệp → Gợi cuộc đời lam lũ, tảo tần, hi sinh thầm lặng của mẹ.

– Hình ảnh bàn tay:

“Ngón vắn, ngón dài” nhưng “tình thương… đứa nào cũng vậy”
“Vết chai lồi lõm như bờ ruộng tháng ba”
“Ngón trỏ bám phèn, ngón giữa lấm lem…”

→ Những chi tiết chân thực, đời thường nhưng giàu sức gợi cảm xúc.

b. Cảm xúc của người viết

– Xúc động, thương yêu, biết ơn trước sự hi sinh âm thầm của mẹ.

– Nhận ra sự nhỏ bé của bản thân khi được mẹ chở che: “Khi áp vào má bỗng thấy mình bé lại”.

c. Tình cảm của tác giả

– Tình yêu thương sâu nặng, kính trọng, trân quý người mẹ.

– Tình cảm được thể hiện tự nhiên, không bi lụy, không cầu kì mà lắng sâu, chân thành.

2. Phân tích, cảm nhận, đánh giá đặc sắc nghệ thuật

– Thể thơ: Thể thơ tự do, câu thơ dài ngắn linh hoạt.

– Biện pháp tu từ:

So sánh: “vết chai… như bờ ruộng tháng ba” → làm nổi bật sự vất vả.
Điệp ngữ: “Đôi bàn tay mẹ” → nhấn mạnh hình ảnh trung tâm.
Ẩn dụ, cảm giác đa chiều: Mùi hương → gợi cả một đời lao động và yêu thương.

→ Tác dụng: tăng sức gợi hình, gợi cảm, khắc sâu cảm xúc trong lòng người đọc.

– Hình ảnh thơ: Hình ảnh quen thuộc, đời thường, mang đậm hơi thở làng quê.

– Ngôn ngữ thơ: Giản dị, trong sáng, gần gũi với đời sống. Giàu nhạc tính, dễ đi vào lòng người.

– Giọng điệu: nhẹ nhàng, trầm lắng, thiết tha, phù hợp để bộc lộ cảm xúc sâu lắng về tình mẫu tử, gợi sự xúc động, đồng cảm mạnh mẽ nơi người đọc.

→ Nhận xét chung: Sự hòa quyện hài hòa giữa nội dung và nghệ thuật đã tạo nên giá trị đặc sắc cho bài thơ. Tác phẩm để lại dấu ấn riêng, khơi dậy tình yêu thương, lòng biết ơn và sự trân trọng đối với mẹ trong mỗi người.

III. KẾT ĐOẠN

– Khẳng định giá trị tác phẩm: Đôi bàn tay mẹ thành công ở sự kết hợp hài hòa giữa nội dung cảm xúc và hình thức nghệ thuật giản dị mà tinh tế, qua đó thể hiện sâu sắc vẻ đẹp của người mẹ Việt Nam.

– Ý nghĩa đối với người đọc: Khơi dậy tình yêu thương, lòng biết ơn đối với mẹ. Nhắc nhở mỗi người: Trân trọng cội nguồn, sống hiếu thảo, biết giữ gìn những giá trị đạo đức truyền thống.

* Bài văn tham khảo:

Phân tích bài thơ ĐÔI BÀN TAY MẸ (Trương Trọng Nghĩa)

Mở bài:

Trong kho tàng thơ ca viết về mẹ, hình ảnh người mẹ Việt Nam hiện lên với muôn vàn dáng vẻ bình dị mà cao cả. Có khi đó là dáng mẹ còng lưng bên bếp lửa, có khi là tiếng ru êm ái giữa trưa hè, cũng có khi chỉ là một chi tiết rất nhỏ nhưng ám ảnh suốt đời con. Với nhà thơ Trương Trọng Nghĩa, hình ảnh ấy được kết tinh trong Đôi bàn tay mẹ – một sáng tác giàu cảm xúc, thấm đẫm hơi thở làng quê. Bằng ngôn ngữ giản dị, hình ảnh chân thực và giọng điệu trầm lắng, bài thơ đã ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng, sâu nặng, gợi lên những ký ức thân thương của đời sống nông thôn Việt Nam, qua đó thể hiện sự trân trọng và lòng biết ơn sâu sắc đối với những hi sinh thầm lặng của người mẹ.

Thân bài:

Trước hết, sức hấp dẫn của bài thơ được tạo nên từ những hình ảnh và chi tiết rất đỗi quen thuộc, gần gũi. Ngay ở khổ thơ đầu, hình ảnh đôi bàn tay mẹ hiện lên qua cảm nhận bằng khứu giác – một cách cảm nhận tinh tế, giàu sức gợi. Đó là “mùi bùn non” của những ngày mẹ cấy lúa, “mùi khét nắng” của buổi trưa đồng ruộng, “mùi hoa bưởi thoang thoảng” khi mẹ gội đầu lúc chiều hôm. Xen lẫn vào đó là mùi tanh nồng của cá đồng, mùi gạo mới trên bếp hồng, mùi khói rơm rạ và cả mùi dầu phong thấp mẹ xoa mỗi đêm. Những mùi hương ấy không chỉ gợi lên không gian làng quê quen thuộc mà còn gợi cả một đời lao động vất vả, tảo tần của người mẹ. Đó là mùi của đất đai, của ruộng đồng, của nắng gió và hi sinh – những điều đã thấm sâu vào từng ngón tay, từng thớ thịt của mẹ.

Sang khổ thơ thứ hai, hình ảnh đôi bàn tay mẹ tiếp tục được khắc họa qua những chi tiết tưởng chừng rất đời thường: “Bàn tay có ngón vắn, ngón dài / Nhưng tình thương mẹ dành cho đứa nào cũng vậy”. Câu thơ mộc mạc mà giàu ý nghĩa đã làm nổi bật sự công bằng, bao dung và vô điều kiện của tình mẫu tử. Dù hoàn cảnh, tính cách hay số phận mỗi người con có khác nhau, thì tình yêu của mẹ vẫn tròn đầy, vẹn nguyên. Đôi bàn tay ấy “suốt đời lam lũ”, “chẳng đi đâu”, chỉ “quanh quẩn xóm làng ruộng rẫy” – một đời thu nhỏ trong không gian quen thuộc, âm thầm hi sinh cho gia đình, cho các con mà không hề đòi hỏi đền đáp.

Đến khổ thơ thứ ba, hình ảnh đôi bàn tay mẹ trở nên vừa thô ráp vừa dịu dàng. Những “vết chai lồi lõm như bờ ruộng tháng ba” là dấu vết của lao động nhọc nhằn, của năm tháng vất vả. Thế nhưng, khi “áp vào má”, đôi bàn tay ấy lại khiến người con “bỗng thấy mình bé lại”. Cảm giác ấy không chỉ là cảm giác thể xác mà còn là sự trở về trong tâm hồn – trở về với tuổi thơ, với sự chở che, yêu thương vô điều kiện của mẹ. Đôi bàn tay từng dãi dầu mưa nắng ấy, khi vuốt tóc con, lại “êm như ru”, vừa gợi sự dịu dàng, vừa gợi nhịp điệu quen thuộc của lời ru thuở ấu thơ.

Khổ thơ cuối khép lại bài thơ bằng những chi tiết rất cụ thể: “Ngón trỏ bám phèn / Ngón giữa lấm lem / Ngón út dính đầy mủ chuối”. Đó là những dấu vết của lao động nông thôn, của cuộc sống gắn liền với ruộng đồng, vườn tược. Thế nhưng, điều làm nên chiều sâu nhân văn của bài thơ chính là câu kết: “Mẹ vẫn luôn dạy các con giữ mình sạch trong”. Đôi bàn tay mẹ có thể lấm bẩn vì mưu sinh, nhưng tâm hồn mẹ thì luôn trong sạch, và mẹ truyền lại cho con bài học về nhân cách, về cách sống tử tế, lương thiện. Qua đó, bài thơ không chỉ ca ngợi sự hi sinh của mẹ mà còn khẳng định vai trò to lớn của người mẹ trong việc nuôi dưỡng tâm hồn và nhân cách con người.

Bên cạnh giá trị nội dung sâu sắc, Đôi bàn tay mẹ còn để lại ấn tượng bởi những nét nghệ thuật đặc sắc. Thể thơ tự do với những câu dài ngắn linh hoạt đã tạo điều kiện cho cảm xúc được tuôn chảy tự nhiên, chân thành. Bài thơ sử dụng nhiều biện pháp tu từ giàu hiệu quả, tiêu biểu là so sánh “vết chai… như bờ ruộng tháng ba”, vừa gợi hình vừa gợi cảm, làm nổi bật sự vất vả của mẹ. Điệp ngữ “Đôi bàn tay mẹ” được lặp lại nhiều lần, nhấn mạnh hình ảnh trung tâm của tác phẩm, đồng thời tạo nhịp điệu trầm lắng, da diết. Đặc biệt, việc sử dụng các giác quan, nhất là khứu giác, đã giúp bài thơ gợi lên cả một thế giới ký ức sống động, khiến người đọc dễ dàng đồng cảm.

Hình ảnh thơ trong bài đều là những hình ảnh quen thuộc, đời thường, mang đậm hơi thở làng quê Việt Nam. Ngôn ngữ thơ giản dị, trong sáng, gần gũi với đời sống, không cầu kì trau chuốt nhưng giàu sức lay động. Giọng điệu bài thơ nhẹ nhàng, trầm lắng, thiết tha, rất phù hợp để bộc lộ những cảm xúc sâu kín về tình mẫu tử. Chính sự hòa quyện hài hòa giữa nội dung và nghệ thuật ấy đã tạo nên dấu ấn riêng cho tác phẩm, khơi dậy trong lòng người đọc tình yêu thương và lòng biết ơn đối với mẹ.

Kết bài:

Có thể khẳng định rằng, Đôi bàn tay mẹ là một bài thơ giàu giá trị nhân văn. Tác phẩm thành công trong việc kết hợp hài hòa giữa cảm xúc chân thành và hình thức nghệ thuật giản dị mà tinh tế, qua đó làm nổi bật vẻ đẹp của người mẹ Việt Nam – lam lũ mà cao cả, âm thầm mà bền bỉ. Đối với người đọc, bài thơ không chỉ gợi lên nỗi xúc động sâu xa về tình mẹ mà còn nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng cội nguồn, sống hiếu thảo, gìn giữ những giá trị đạo đức truyền thống – những điều làm nên nền tảng vững bền của mỗi con người và của cả cộng đồng.

Xem văn bản: Đọc hiểu văn bản ĐÔI BÀN TAY MẸ (Trương Trọng Nghĩa) | Lớp 9