Lão Hạc và nỗi đau của người tử tế
Có một sự thật buồn trong văn học Việt Nam: người càng tử tế, càng sống đàng hoàng, thì cuộc đời lại càng khắc nghiệt với họ. Lão Hạc là một minh chứng đau xót cho sự thật ấy. Lão không chết vì nghèo. Nghèo chỉ là cái nền. Điều giết chết lão, sâu xa hơn, là lão không học được cách sống ích kỷ. Và đó mới là bi kịch lớn nhất đời một con người.
Lão Hạc là một người nông dân nghèo, cái nghèo bám riết lấy lão đến mức tài sản lớn nhất đời chỉ là một con chó. Nhưng con chó ấy không đơn thuần là vật nuôi để giữ nhà hay làm bầu bạn lúc tuổi già. Nó là kỷ vật cuối cùng của đứa con trai đi phu đồn điền, là sợi dây mong manh nối lão với niềm hy vọng và tình phụ tử. Vì thế, bán chó, với người khác có thể chỉ là bán đi một con vật, nhưng với Lão Hạc, đó là bán đi phần người cuối cùng còn sót lại trong lòng mình.
Điều khiến người đọc day dứt nhất ở Lão Hạc không phải là cái nghèo, mà là cách lão đối diện với nghèo khổ. Lão không xin. Không trộm. Không làm điều xấu để níu kéo sự sống. Trong khi cả làng đều nghèo, ai cũng xoay xở để tồn tại theo cách riêng, thì chỉ có một mình Lão Hạc chọn cái chết. Không phải vì tuyệt vọng hoàn toàn, mà vì lão không chịu nổi cảm giác sống nhờ vào sự thương hại của người khác. Đối với lão, sống mà đánh mất lòng tự trọng còn đau đớn hơn cả cái chết.
Nếu Lão Hạc sống trong xã hội hôm nay, có lẽ lão sẽ bị nhiều người chê là dại. Người ta sẽ bảo: nghèo mà còn bày đặt tự trọng, sống được ngày nào hay ngày đó, cần gì phải khổ như thế. Nhưng chính cái “dại” ấy lại làm cho Lão Hạc trở thành người tử tế nhất trong truyện. Giữa một xã hội mà con người dễ dàng thỏa hiệp với hoàn cảnh, dễ dàng đánh đổi nhân cách để tồn tại, sự không chịu thỏa hiệp của lão trở thành một giá trị hiếm hoi và đáng kính.
Lão Hạc không dạy ta cách làm giàu, cũng không dạy ta cách sống khôn ngoan theo nghĩa thường thấy. Lão chỉ dạy một điều rất khó: giữ nhân cách khi không còn gì để giữ. Đó là bài học khiến người đọc phải lặng đi, bởi không phải ai cũng đủ can đảm để sống như lão, và càng không nhiều người dám trả giá cho nhân cách của mình đến tận cùng.
Không phải ai chết cũng đáng thương. Nhưng có những cái chết khiến người sống phải cúi đầu. Lão Hạc là một người như thế. Và có lẽ, ở bất kỳ xã hội nào, con người vẫn luôn cần những người “không biết sống ác” như lão, để nhắc nhở rằng làm người tử tế, dù đau đớn, vẫn là một cách sống đáng trân trọng.
Xem văn bản: LÃO HẠC (Nam Cao)
