PHẠM TỬ HƯ LÊN CHƠI THIÊN TÀO
Phạm Tử Hư quê ở Cẩm giàng, là một người tuấn-sảng hào mại, không ưa kiểm thúc. Theo học nhà xử sĩ Dương Trạm, Trạm thường răn Tử Hư về cái tính hay kiêu căng. Từ đấy chàng cố sức sửa đổi, trở nên người có đức tính tốt.Sách Địa Lí
Khi Dương Trạm chết, các học trò đều tan đi cả, duy Tử Hư làm lều ở mả để chầu chực, sau ba năm rồi mới trở về. Năm 40 tuổi, Tử Hư đi thi vẫn chưa đỗ; đời Trần, sang du học ở kinh, ngụ ở trong một nhà dân bên bờ hồ Tây.
Một buổi sáng, Tử Hư ở nhà trọ đi ra, trong áng sương mù thấy có một đám những tàn vàng kiệu ngọc bay lên trên không; kế lại có một cỗ xe nạm hạt châu, kẻ theo hầu cũng rất chững chạc. Tử Hư khẽ dòm trộm xem thì người ngồi trong xe, chính thầy học mình là Dương Trạm. Chàng toan đến gần sụp lạy nhưng Trạm xua tay nói:
– Giữa đường không phải chỗ nói chuyện; tối mai nên đến đền Trấn võ ở cửa Bắc, thầy trò ta sẽ hàn huyên một hôm.
Tử Hư bèn sắm sẵn rượu và thức nhắm, đúng hẹn mà đến. Thầy trò gặp nhau vui vẻ lắm, chàng nhân hỏi rằng:
– Thầy mới từ trần chưa bao lâu, thoắt đã trở nên hiển-hách khác hẳn ngày trước, xin thầy cho biết rõ duyên do để con được vui mừng.
Dương Trạm nói:
– Ta thủa sống không có một điều thiện nào đáng khen, chỉ có hay giữ điều tín thực đối với thầy bạn; quý trọng những tờ giấy có chữ, hễ thấy rơi vãi liền nhặt mà đốt đi. Đức Đế quân đây ngài khen là có bụng tốt, tâu xin cho làm chức trực lại ở cửa Tử đồng. Hôm qua ta hầu linh giá ngài lên chầu Thiên cung, tình cờ lại gặp nhà ngươi, đó cũng là vì thầy trò mình có cái mối duyên.
Tử Hư nói:
– Thầy được lĩnh chức trọng quyền cao như vậy, chẳng hay sự sống chết thọ yểu của con, thầy có được rõ không?
– Việc đó không phải thuộc về chức vụ của ta.
– Vậy thế thầy giữ về việc gì?
– Ta trông coi về việc văn chương thi cử, khoa danh cao thấp của những học trò trong thiên hạ.
Tử Hư mừng mà rằng:
– Nếu thế thì tiền trình của con cùng đạt thế nào chắc thầy biết rõ?
– Cứ như văn chương tài nghệ của anh, đương đời này không ai bì kịp, huống anh lại còn có tính trung hậu, nết thành thực. Chỉ phải cái hồi còn niên thiếu, anh thường lấy văn tài mà kiêu ngạo với người khác, cho nên trời mới bắt đỗ muộn để phải chùn nhụt cài nết ngông ngáo đi. Nếu không thì cướp thẻ trước của Mông Chính nhặt hạt cải của Hạ hầu, phỏng anh còn khó khăn gì nữa. Cho nên xưa nay người ta bàn về kẻ sĩ, tất trước hết xét đến đức hạnh là vì thế. Ngày nay những người mặc áo nhà nho, đeo dải nhà nho thì lại khác hẳn. Họ thường đổi họ để đi học, thay tên để ra thi; hễ trượt đỗ thì đổ lỗi mờ quáng cho quan chấm trường, hơi thành danh thì hợm mình tài giỏi hơn cả tiền bối, chí khí ngông ngáo tính tình tráo trở, thấy thầy nghèo thì lảng tránh, gặp bạn nghèo thì làm ngơ, không biết rằng ngày thường dắt dẫn rèn cặp, phần nhiều là cái công đức cũa thầy bạn. Vả như ta ngày xưa, dạy có đến mấy nghìn học trò, giao du ở kinh đô rất nhiều bè bạn, thế mà sau ta mất, nghe có người đai vàng mũ bạc, có người quan cả ngôi cao, nhưng không hề một ai tìm đến thăm viếng mồ ta mà tưới lên một vài chén rượu. Nhân thế ta vẫn để ý đến anh lắm.
(Tóm lược: Tử Hư hỏi Dương Trạm về số phận của những kẻ làm quan tham lam, bất nhân và gian trá. Dương Trạm khẳng định luật nhân quả rất công bằng: thiện ác đều có báo ứng, chỉ là chưa đến lúc. Người làm thiện được ghi công, kẻ làm ác sớm muộn cũng chịu phán xét, không thể dùng quyền thế hay tiền bạc mà thoát tội. Sau đó, Tử Hư được Dương Trạm đưa lên trời, tận mắt chứng kiến Thiên đình, bảng phong danh và các cửa dành cho người tích đức, hiếu thuận, trung thần)
Tử Hư từ biệt thầy trở về; sang năm đi thi quả đỗ tấn sĩ. Phàm những việc cát hung họa phúc nhà Tử Hư, thường được thầy về báo cho biết.
(Truyền kì mạn lục, Nguyễn Dữ, NXB Hội Nhà văn, 2016, tr.132-135)
Câu 1. Xác định thể loại của đoạn trích trên. Căn cứ vào đặc điểm, dấu hiệu nào em xác định như vậy?
Câu 2. Xác định và giải thích nghĩa của một từ Hán Việt có trong văn bản.
Câu 3. Phạm Tử Hư là người như thế nào? Những chi tiết nào trong văn bản cho thấy sự thay đổi về tính cách và phẩm chất của nhân vật này?
Câu 4. Vì sao sau khi thầy Dương Trạm mất, Phạm Tử Hư lại dựng lều ở mả để chầu chực suốt ba năm? Chi tiết ấy thể hiện phẩm chất gì của Tử Hư?
Câu 5. Trong lần gặp lại Dương Trạm tại đền Trấn Võ, thầy cho biết mình được giữ chức vụ gì trên Thiên Tào? Chức vụ ấy có ý nghĩa như thế nào đối với số phận của người đi thi?
Câu 6. Theo lời Dương Trạm, nguyên nhân nào khiến Phạm Tử Hư thi đỗ muộn dù có tài năng xuất chúng?
Câu 7. Qua lời phê phán của Dương Trạm về những kẻ sĩ đương thời, tác giả muốn lên án những thói xấu nào trong xã hội phong kiến?
Câu 8: Hiệu quả nghệ thuật của chi tiết kì ảo được sử dụng trong đoạn trích?
Câu 9. Từ những hành động và tình cảm của Tử Hư dành cho người thầy của mình, em có suy nghĩ gì về truyền thống tôn sư trọng đạo của nhân dân ta?
