CHIỀU RƠI BÓNG MẸ
(Phú Sĩ)
Thương bóng mẹ ngày tàn năm tháng
Thân mỏi mòn mưa nắng vì con
Một đời gian khổ héo hon
Tình quê đất mẹ theo con đường đời
Hương dịu ngọt đôi dòng sữa mẹ
Dưỡng nuôi con khôn lớn một đời
Mẹ như sao sáng giữa trời
Soi con lối vắng sáng ngời đêm đen
Thương bao nỗi đắng cay còn nghẹn
Gió đông về rét mẹ ấm con
Nghĩa ân biết mấy cho tròn
Sắt son tình mẹ ngày con đáp đền
Ngược nẻo đời lênh đênh con bước
Ngày trở về bến nước cuộn trôi
Mẹ giờ đã khuất xa xôi
Chạnh lòng tiếc nuối qua rồi còn đâu
Trăm năm ấy bể dâu mang nặng
Ngấn lệ sầu thầm lặng tiễn đưa
Tiếng ru ngọt dịu ngày xưa
Giờ trôi theo gió theo mưa nghẹo ngào
Mong chi mãi bay cao ngày ấy
Phút giây này xao lãng nỗi đau
Hương tàn trong khói bay cao
Còn đâu bóng mẹ ngọt ngào đời con…
* Chú thích: Bài thơ “Chiều rơi bóng mẹ” của Phú Sĩ là lời tri ân sâu sắc của người con, khắc họa hình ảnh người mẹ tần tảo, hy sinh thầm lặng vì con cái, đồng thời thể hiện nỗi nhớ thương da diết và tiếc nuối khi mẹ đã khuất, nhắc nhở con cháu về tình mẫu tử thiêng liêng và trách nhiệm báo hiếu. Với ngôn ngữ giản dị, hình ảnh giàu sức gợi (mẹ như sao sáng, dòng sữa mẹ) để tôn vinh vẻ đẹp và sự hy sinh của mẹ, gửi gắm thông điệp về lòng biết ơn và sự trân trọng tình cảm gia đình.
ĐỌC HIỂU VĂN BẢN:
Câu 1. Bài thơ trên được viết theo thể thơ gì? Căn cứ vào những dấu hiệu, đặc điểm nào em xác định như thế?
Câu 2. Xác định chủ đề, đề tài của văn bản.
Câu 3. Phân tích và nhận xét cách gieo vần và ngắt nhịp trong hai khổ thơ cuối.
Câu 4. Xác định và giải nghĩa 2 yếu tố Hán Việt trong bài thơ.
Câu 5. Tìm những từ ngữ thể hiện hình ảnh người mẹ trong bài thơ. Qua đó, em có nhận xét gì về người mẹ và tình cảm của người con đối với mẹ?
Câu 6. Qua 2 khổ thơ đầu, hình ảnh người mẹ được khắc họa qua những chi tiết, hình ảnh nào?
Câu 7. Những câu thơ nào cho thấy sự hi sinh thầm lặng và tình yêu bao la của mẹ dành cho con?
Câu 8. Em hiểu như thế nào về hai câu thơ sau?
“Nghĩa ân biết mấy cho tròn
Sắt son tình mẹ ngày con đáp đền”
Câu 9. Việc sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong những câu sau mang lại hiệu quả nghệ thuật gì?
“Mẹ như sao sáng giữa trời
Soi con lối vắng sáng ngời đêm đen”
Câu 10. Tâm trạng của người con được thể hiện ra sao khi nhận ra mẹ đã “khuất xa xôi”?
Câu 11. Qua bài thơ, tác giả muốn gửi đến người đọc thông điệp gì về tình mẫu tử và trách nhiệm của con cái đối với mẹ?
Câu 12. Mẹ luôn là người bên cạnh yêu thương, chở che và đồng hành cùng ta trong suốt cuộc đời. Theo em, mỗi người con cần làm gì để báo đáp công ơn của mẹ?
* GỢI Ý TRẢ LỜI:
Câu 1.
– Thể thơ: Thơ song thất lục bát.
– Căn cứ xác định:
- Mỗi khổ thơ gồm 4 dòng: 2 dòng 7 tiếng (song thất), 1 dòng 6 tiếng (lục), 1 dòng 8 tiếng (bát)
- Cách gieo vần đặc trưng của thơ song thất lục bát: chữ cuối câu 7 (thất 1) vần với chữ thứ 5 câu 7 (thất 2); chữ cuối thất 2 vần với chữ cuối câu lục, chữ cuối câu lục vần với chữ thứ 6 câu bát, và chữ cuối câu bát vần với chữ thứ 5 (hoặc 3) câu thất tiếp theo (nếu có), tạo nên dòng chảy vần điệu liền mạch, có cả vần trắc và vần bằng, chủ yếu là vần chân và vần lưng.
- Ngắt nhịp: Hai câu thất thường ngắt nhịp lẻ (3/4), câu lục/bát linh hoạt (thường 2/2/2 hoặc 2/2/2/2).
- Nhịp thơ: mềm mại, giàu cảm xúc, phù hợp diễn tả tình cảm.
Câu 2.
– Đề tài: Tình mẫu tử / Tình cảm gia đình.
– Chủ đề: Bài thơ ca ngợi sự hi sinh, tình yêu thương bao la của người mẹ; qua đó bày tỏ nỗi tiếc thương, ân hận và lòng biết ơn sâu nặng của người con khi mẹ đã qua đời.
Câu 3.
– Gieo vần:
- nặng – lặng
- đưa – xưa – mưa
- ngào – cao
- ấy – lãng
- đau – cao – ngào
→ Vần được gieo có chỗ chưa hợp vần nhưng mềm mại, tạo âm hưởng trầm buồn, cảm xúc liền mạch, da diết.
– Ngắt nhịp:
- Hai dòng 7: nhịp 3/4
- Dòng 6: nhịp 2/2/2
- Dòng 8: nhịp 4/4
→ Nhịp điệu chậm, buồn, da diết, phù hợp tâm trạng tiếc thương của người con.
Câu 4.
– Hai yếu tố Hán Việt (có thể nêu):
- Gian khổ: Chỉ cuộc sống vất vả, nhiều khó nhọc.
- Nghĩa ân: Chỉ công ơn sâu nặng, tình nghĩa thiêng liêng.
(HS có thể nêu các từ khác như: khuất, bể dâu, sắt son… nếu giải thích đúng.)
Câu 5.
– Từ ngữ, hình ảnh thể hiện người mẹ: bóng mẹ, thân mỏi mòn, gian khổ, đôi dòng sữa mẹ, gió đông rét mẹ ấm con, sao sáng, tiếng ru…
– Nhận xét:
- Người mẹ hiện lên tảo tần, gian khổ, giàu yêu thương và đức hi sinh, suốt đời vì con.
- Người con dành cho mẹ tình cảm: yêu thương, trân trọng, tự hào và biết ơn sâu sắc công ơn của mẹ nhưng cũng chan chứa tiếc nuối, xót xa.
Câu 6.
– Qua hai khổ thơ đầu, hình ảnh người mẹ được khắc họa qua:
- Sự hi sinh vất vả: mưa nắng vì con, gian khổ héo hon.
- Tình yêu nuôi dưỡng: đôi dòng sữa mẹ dưỡng nuôi con khôn lớn.
- Vai trò dẫn đường, che chở: mẹ như sao sáng giữa trời soi con lối vắng.
→ Mẹ vừa là người sinh thành, nuôi dưỡng con trưởng thành vừa là điểm tựa tinh thần cho con suốt cuộc đời.
Câu 7.
– Những câu thơ thể hiện sự hi sinh thầm lặng và tình yêu bao la của mẹ:
- “Thân mỏi mòn mưa nắng vì con”
- “Gió đông về rét mẹ ấm con”
- “Hương dịu ngọt đôi dòng sữa mẹ / Dưỡng nuôi con khôn lớn một đời”
Câu 8.
– Ý nghĩa hai câu thơ:
- Khẳng định công ơn của mẹ là vô cùng to lớn, không gì có thể đền đáp cho trọn vẹn.
- Tình mẹ thủy chung, bền chặt; người con mong mỏi có ngày báo đáp nhưng đầy day dứt, ân hận.
Câu 9.
– Biện pháp tu từ so sánh (“mẹ như sao sáng”) giúp:
- Tôn vinh hình ảnh người mẹ cao đẹp, thiêng liêng.
- Làm nổi bật vai trò soi đường, dẫn lối, che chở con trong những lúc khó khăn.
- Tăng sức gợi hình, gợi cảm cho câu thơ.
Câu 10.
– Tâm trạng của người con:
- Đau xót, tiếc nuối, ân hận khi nhận ra mẹ đã qua đời.
- Cảm giác trống vắng, mất mát không gì bù đắp được.
- Nỗi đau lắng sâu, day dứt kéo dài.
Câu 11.
– Thông điệp: Tình mẹ là thiêng liêng,vĩ đại. Mẹ luôn hi sinh tất cả vì con. Mỗi người con cần trân trọng, yêu thương và đền đáp mẹ khi còn có thể; đừng để đến lúc mất đi mới ân hận, tiếc nuối.
Câu 12.
* Gợi ý trả lời:
- Yêu thương, kính trọng, tự hào và ghi nhớ công ơn của mẹ
- Quan tâm đến mẹ bằng những việc làm cụ thể.
- Sống trung thực, học tập và rèn luyện tốt.
- Chia sẻ, giúp đỡ mẹ trong cuộc sống hằng ngày.
- Trân trọng từng khoảnh khắc khi mẹ còn bên cạnh.
* Trình bày thành đoạn văn: Mỗi người con cần luôn yêu thương, kính trọng, tự hào và ghi nhớ công ơn sinh thành, dưỡng dục của mẹ. Tình cảm ấy không chỉ thể hiện bằng lời nói mà còn bằng những việc làm cụ thể, như quan tâm, hỏi han, chăm sóc mẹ trong cuộc sống hằng ngày. Người con cũng cần sống trung thực, chăm chỉ học tập và rèn luyện tốt, bởi sự trưởng thành và nhân cách tốt đẹp của con chính là niềm hạnh phúc lớn lao nhất đối với mẹ. Bên cạnh đó, con phải biết chia sẻ, giúp đỡ mẹ, san sẻ những vất vả, lo toan trong gia đình. Quan trọng hơn cả, mỗi người con cần trân trọng từng khoảnh khắc khi mẹ còn bên cạnh, không bao giờ làm mẹ buồn lòng, yêu thương và sống hiếu thảo để không phải nuối tiếc khi mẹ không còn nữa.
