Bút pháp khắc hoạ hình ảnh người lính kháng chiến chống Pháp trong bài thơ Tây Tiến (Quang Dũng) và Việt Bắc (Tố Hữu)
I. MỞ BÀI:
– Dẫn vấn đề: Trong văn học kháng chiến chống Pháp, hình tượng người lính là trung tâm thẩm mỹ, kết tinh lí tưởng sống, vẻ đẹp tinh thần và khí phách dân tộc. Tuy cùng viết về người lính, mỗi nhà thơ lại lựa chọn những bút pháp nghệ thuật riêng, qua đó kiến tạo những thế giới nghệ thuật không trộn lẫn.
– Giới thiệu hai tác phẩm – hai tác giả:
- Tây Tiến của Quang Dũng: bài thơ tiêu biểu cho bút pháp lãng mạn – hiện thực, mang đậm dấu ấn cá nhân thi sĩ – chiến binh.
- Việt Bắc của Tố Hữu: đỉnh cao của thơ trữ tình chính trị, khắc hoạ người lính trong mối quan hệ cộng đồng – cách mạng.
– Nêu vấn đề nghị luận: Từ cùng một hiện thực lịch sử là cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Quang Dũng và Tố Hữu đã lựa chọn những con đường nghệ thuật khác nhau để khắc hoạ hình ảnh người lính. Nếu Tây Tiến in đậm dấu ấn bút pháp lãng mạn – hiện thực với hình tượng người lính bi tráng, hào hoa, giàu chất cá nhân, thì Việt Bắc lại thể hiện bút pháp trữ tình chính trị, làm nổi bật hình ảnh người lính gắn bó máu thịt với nhân dân và cách mạng. Việc phân tích bút pháp khắc hoạ hình ảnh người lính trong hai tác phẩm sẽ làm rõ sự khác biệt trong cách nhìn hiện thực, tư duy nghệ thuật cũng như hiệu quả thẩm mỹ của mỗi nhà thơ, đồng thời góp phần khẳng định vẻ đẹp phong phú của hình tượng người lính trong văn học kháng chiến Việt Nam.
II. THÂN BÀI:
1. Cơ sở lí luận: Bút pháp nghệ thuật và hình tượng người lính
– Khái niệm bút pháp nghệ thuật:
- Bút pháp là hệ thống phương thức, thủ pháp nghệ thuật được tổ chức có ý thức nhằm thể hiện tư tưởng và cảm xúc của người nghệ sĩ.
- Bút pháp quyết định cách nhà văn tái tạo hiện thực, không chỉ phản ánh đời sống mà còn kiến tạo thế giới thẩm mỹ riêng.
– Hình tượng người lính trong văn học kháng chiến
- Là hình tượng mang tính sử thi – trữ tình.
- Vừa đại diện cho lí tưởng dân tộc, vừa mang vẻ đẹp đời thường của con người trong chiến tranh.
→ Sự khác biệt trong bút pháp sẽ tạo nên những kiểu người lính khác nhau.
2. Bút pháp khắc hoạ hình ảnh người lính trong Tây Tiến – Quang Dũng
a. Bút pháp lãng mạn kết hợp hiện thực
– Hiện thực chiến tranh được phản ánh trực diện:
- Gian khổ, bệnh tật, hi sinh: “đoàn binh không mọc tóc”, “quân xanh màu lá”
– Nhưng được nâng đỡ bằng cảm hứng lãng mạn:
- “súng ngửi trời”, “mắt trừng gửi mộng”, “đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”
→ Hiện thực không làm mất vẻ đẹp người lính mà trở thành nền cho chất anh hùng ca.
b. Hệ thống thi ảnh giàu tính biểu tượng, tạo không gian nội cảm
– Không gian Tây Bắc dữ dội: núi cao, thác gầm, cọp trêu người.
+ Xen kẽ là những vùng không gian ấm áp hơi người:
- “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”, “hội đuốc hoa”
→ Không gian thơ mang tính nội cảm, phản chiếu tâm hồn người lính.
c. Hình tượng người lính: bi tráng – hào hoa – lãng mạn
– Bi tráng trong hi sinh:
- “Áo bào thay chiếu anh về đất”
– Hào hoa trong tâm hồn:
- “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm” → Vẫn mơ mộng, yêu cái đẹp, nhớ Hà Nội.
→ Người lính Tây Tiến là chiến binh – thi sĩ, mang vẻ đẹp cá nhân rõ nét.
3. Bút pháp khắc hoạ hình ảnh người lính trong Việt Bắc – Tố Hữu
a. Bút pháp trữ tình chính trị, giàu tính cộng đồng
– Người lính không xuất hiện như một cá nhân đơn lẻ mà gắn bó chặt chẽ với:
- Nhân dân
- Quê hương
- Cách mạng
→ Hình tượng mang tính đại diện, tiêu biểu cho lực lượng kháng chiến.
b. Nghệ thuật điệp, đối thoại và giọng thơ tâm tình
– Cấu trúc hỏi – đáp tạo nhịp điệu dân ca:
- “Mình về mình có nhớ ta…”
– Điệp ngôn tạo dư âm cảm xúc:
- Nhớ người, nhớ cảnh, nhớ ân tình cách mạng.
→ Người lính hiện lên trong mối quan hệ nghĩa tình sâu nặng với nhân dân.
c. Hình tượng người lính: sử thi – tập thể – lí tưởng hóa
– Người lính là biểu tượng của:
- Lòng trung thành
- Tinh thần đoàn kết
- Ý chí chiến đấu bền bỉ
→ Bút pháp hướng tới khẳng định lí tưởng cách mạng hơn là khám phá đời sống nội tâm cá nhân.
4. So sánh và đánh giá
– Điểm tương đồng:
- Cùng khắc họa người lính kháng chiến chống Pháp.
- Cùng vượt lên hiện thực khốc liệt để tôn vinh vẻ đẹp con người.
– Điểm khác biệt:
+ Tây Tiến:
- Cá nhân hóa hình tượng người lính
- Bút pháp lãng mạn – nội cảm – giàu chất thơ
+ Việt Bắc:
- Cộng đồng hóa hình tượng người lính
- Bút pháp trữ tình chính trị – đậm tính sử thi
– Hiệu quả thẩm mỹ:
- Tây Tiến: gây ám ảnh sâu sắc, cảm xúc mạnh mẽ.
- Việt Bắc: tạo sự lan tỏa, cộng hưởng tinh thần dân tộc.
III. KẾT BÀI:
– Khẳng định giá trị bút pháp nghệ thuật: Quang Dũng và Tố Hữu, mỗi người bằng con đường riêng, đã làm giàu hình tượng người lính trong văn học kháng chiến.
– Ý nghĩa lí luận và thực tiễn: Hai tác phẩm chứng minh rằng: Cùng một hiện thực lịch sử, nhưng qua cá tính sáng tạo khác nhau, văn học có thể mở ra những thế giới nghệ thuật hoàn toàn khác biệt.
– Đánh giá chung: Tây Tiến và Việt Bắc không chỉ là những tác phẩm tiêu biểu của thời kì kháng chiến chống Pháp mà còn là mốc son trong tiến trình phát triển thi pháp thơ ca Việt Nam hiện đại. Hình tượng người lính trong hai bài thơ đã để lại ấn tượng sâu sắc, gợi niềm tự hào và lòng biết ơn đối với thế hệ cha anh đã hi sinh vì Tổ quốc.
